21-27 июль – Вуйдорыкым аралыме арня
Вуйдорык сайын пашам ыштыже манын, профилактикым эртарыман. Йошкар-Оласе клинический эмлымверын вуйдорыкышто вӱр начар коштмо дене орланыше черлыеҥ-влаклан неврологический отделенийжым вуйлатыше Елена Шишкина теве мом темла:
– вуйуш дене шуко пашам ыштыза,
– капкыллан нагрузко ситышын лийшаш,
– пайдале да организмлан кӱлеш веществан кочкышым кочса,
– диспансеризаций ден профосмотрым жапыштыже коштса.
Йоча годым вуйдорык утларак пластичный, да тыгодым кеч-можымат вашке тунемаш лиеш. Но варажымат ты орган у нейронный кыл-влакым ыштымым ок чарне улмаш. Садлан кугыеҥ-шамычланат вуйдорыкын пашажым да когнитивный функцийлажым саемдаш лиеш. Тидлан психологий могырым икмыняр темлымашым шотыш налман.
– Пайдале кочкышым ойырен налза. Тӱрлӧ веществалан да витаминлан поян кочкыш каплан веле огыл, вуйдорыкланат пайдам пуа. Южо кочкыш сату вуйдорыклан поснак пайдале. Коярак кол (лосось, сельдь да сардине) тидын шотышто ончыл верым айлат. Модын, пӱкшын, тӱрлӧ нӧшмын, ужар кушкылын (салат, петрушко, укроп да молат) пайдашт кугу. Кофе ден ужар чай пеш сай нейропродуктлан шотлалтыт, нуно вуйдорыкысо клетке-влакым эмганыме деч аралат, «колымыштым» чактарат да пашаштым саемдат. Утыждене шуко сакырым кочмо деч шекланыза. Уке гын вуйдорыкын когнитивный функцийже-влак пужлат, да ончыкыжым деменций вияҥын кертеш.
– Мален темза. Шагал малыме – кызытсе жапыште ик эн чӱчкыдын вашлиялтше проблеме. Шагал малыме капкыллан эҥгекым конда, да айдемын кумылжо вола, нимом ыштымыже ок шу. Вуйдорык канен ок шукто, а малыме годым ты орган «вийым пога». Ме малена, а вуйдорык у информацийым арала да оккӱл токсин деч утла.
– Тунемза. Эру иктаж-мом ум тунемме дене вуйдорык самырык лиеш да у информацийым вашке шарнен кодеш. У йылмым але иктаж семӱзгар дене шокташ тунемме – вуйдорыкым пашам ышташ таратыше кок эн сай йӧнлан шотлалтыт.
– Еҥ-влак дене кутырыза. Вуйдорык сайын пашам ыштыже манын, моло-шамыч дене социальный манме кылым ыштыман. Тыге нейрохимический вещества-влак шукырак лектыт да вуйдорык тӱрлӧ информацийым вашкерак шкеж дек «пурта».
– Физический упражнений-влакым ыштыза. Тидат вуйдорыклан таза лияшыже сайын полша. Упражнений-влакым ыштыме годым вӱр сайынрак коштеш, стресс деч утледа, ласкан маледа. Тиде тыгак когнитивный функций-влакым (вуйдорыкын шонен, шарнен кодын кертмыже) арален кодаш полша.
– Шинчадам аралыза. Тиде тыгак вуйдорыкын пашаж дене кылдалтын. Жапын-жапын шинчам кандарыман, лӱмын гимнастикым ыштыман. Шинча пӱсылык йомеш гын, жапыштыже тергалтман да эмлалтман.
– Уда койыш деч утлыза. Алкоголь, наркотик вуйдорыклан моткоч кугу эҥгекым ыштат. Нуно зависимость марте шуктат да айдемым локтылыт, социальный кылым пытарат.
Шотыш налза
Чай полша
Тӱрлӧ оккӱл вещества деч утлаш полшышо чайым ямдылаш вич рецептым темлена.
– Матрушка да мӱкшпеледыш чай шолорам эрыкташ полша.
10 г коштымо матрушкам 15 г коштымо мӱкшпеледыш лышташым да 5 г лимон цедрым пырля пыштыза, тушко шолшо вӱдым опталза да 5 минут наре изи тулышто шолтыза.
– Корнышудо да эстрагон чай пагар да шолора системылан пайдале. 15-20 г коштымо корнышудо лышташ ден 10 г коштымо эстрагон лышташыш шолшо вӱдым опталза да 5-7 минут шолтыза. Вара чайникым солык дене вӱдылза да 15-20 минут шинчыктыза.
– Пызле чай вергылан пайдале. Ик кугу совла пызлыгичкыш ик стакан шолшо вӱдым опталза да 5 минут шинчыктыза. Тыгай чайым пел стакан дене кечеш кум гана йӱман.
– Шоптыр чай тыгак вергым эрыкташ полша. Ик кугу совла коштымо локама саскам, тынарак коштымо шоптырым ик стакан шолшо вӱд дене варыза. Ик шагат шинчыктыза. Пел стакан дене кечеш ныл гана йӱза.
– Куд тӱрлӧ шудо дене чай. 10 г коштымо пӱртньыкым, тынарак коштымо укропым, 20 г коштымо нуж лышташым, 20 г коштымо мӱйшудо лышташыш, икмыняр петрушко да сена лышташым чайникеш пыштыза да тушко шолшо вӱдым опталза. Вич минут шинчыктымеке, шӱрен налза. Чайыш лимоным але мӱйым ешараш лиеш.
Пайдале йошкарушмен
1,5 кг йошкарушменым эрыктыза, кажне вожсаскам 4 ужашлан шелза да, кок литр шолшо вӱдым опталын, 1 шагат шолтыза. Вара тушко ик кугу совла сакырложашым, тынарак олма уксусым ешарыза. Йӱкшымекыже, холодильникыш шындыза. 30-40 мл тыгай лемым кочмо деч ончыч кечеш 3-4 гана йӱман да 1-2 ужаш йошкарушменым кочман.
Тыгай рецепт дене ямдылыме настой вӱрым саемда, мокшым эрыкта, шӱм-вӱргорно да шӱлымӧ системе-влакын пашаштым саемда, давленийым волта, тыгак артерий ден капилляр-влакым пеҥгыдемда.
Кол ӱйым молан йӱман?
Кол ӱйыштӧ вашке шулыктаралтше насыщенный огыл жирный кислота ятыр. Поснак омега-3жирный кислота-влакын пайдашт кугу. Кол ӱй тыгак:
– депрессий, тургыжланымаш деч утлаш полша;
– артериальный давленийым волта;
– стресс годым организмлан лунчыргаш ок пу;
– кукшо коваште деч утлаш полша, псориаз годым пайдале;
– хронический чер-влаклан вияҥаш чаракым ышта, тыгак шӱм чер, артрит деч арала;
– организмыште пуалме процесс-влакым иземда;
– витамин дефицит синдром деч утлаш полша;
– организмыште коям шулыктарыше ген-влакын пашаштым вияҥда.