19 ноябрь – Пӧръеҥын тӱнямбал кечыже эртен.
Тиде кече лӱмеш марий калыкын Оньыжаже, Мер-политике рӱдерын директоржо, Марий Эл Республикысе Кугыжаныш Погынын депутатше Эдуард Александров дене вашлийынмутланышна.
– Эдуард Васильевич, пӧръеҥ, Тендан шонымаште, илышыште могай рольым налеш?
– Уш-акылым шындыше пӧръеҥ ешым чумырышо, ончышо, ончыко наҥгайыше лийшаш. А самырык рвезе-шамычлан шке родо-тукымым умылен кушман, пӧръеҥ-влак тукымым рашемдыман. Ачан, кочан, кугезе кочан могайрак лиймыштым, илыш корныштым палыман. Кунам пӧръеҥ пала шке тукымвожшым, тунам тудлан илышыштыже куштылгырак лиеш.
Мый шкенан тукымвож дене кугешнен илем. Кугезе кочамын (ялыште тудым Мартын Эчей маныныт) вич эрге да кок ӱдыр шочыныт, но варажым кум эрге ден кок ӱдыр кушкыныт. Авам ден ачам ныл эрге ден ик ӱдырым ончен куштеныт. Мый кугурак эргышт улам.
Кажне тукымышто кугурак-влак изиракым кидпашалан туныктеныт. Поснак столяр, плотник, тӱрлӧ техникым олмыктымо пашалан. Кочам ӱмыржӧ мучко колхоз пилорамыште пашам ыштен. Тудо иктаж стройко годым йӱдшӧ-кечыже колхозлан илен. Еҥ-влак пырням кондат да оҥам, брусым ышташ йодыт, тудо эре пилорамыште лийын. Школ деч вара тудын дек полшаш коштынна. Кузеракын тиде чыла ышталтмым ужынна, пилам шумен, тудым станокышко поген онченна.
Ачана дечат шукылан тунемынна. Мӧҥгыштӧ эре гаяк стройко лийын: пӧртым але мончам чоҥымо, тидлан пурам ыштыме. Кочамын кум эргыжат, ачам да кок изам тыгай пашам шуктен моштеныт. Ачана, тукым изана бензопилам изинекак кучыктат ыле. Тудо жапыште «Дружба» лийын, вара «Урал» лекте, а нунышт шкет дечат неле, кызытсе гай куштылго пила огытыл…
Кунам чыла тидым ончен тунемат, пӧръеҥ-влаклан пелашыштын да йоча-влакын полшымыштым ужат, ешын вийжым шижат, тунам ты еҥ шке родо-тукымжым уша да ончыко наҥгаен шога манын умылет. Сандене пӧръеҥ ешым чумырен, арален шогышаш да, кид-йол, вуй дене пашам ыштен, шке моштымашым шочшо-шамычлан пуышаш.
– Те ик эрге ден ныл ӱдырым пашалан туныктен куштеда.
– Ик эргым улмылан ом ӧкынӧ, тудат моткоч сайын полша. Кызыт Эрнест Киров олаште Вятский кугыжаныш университетыште компьютер да физико-математический факультетыште пытартыш курсышто тунемеш. Тудым шочмо кундемыштыже ятыр вере пашаш вучат.
Илышыштына полшышо эҥертыш улмо годым кугешнен кертына. Пырля улмо дене эре куштылгырак. «Кеч тунам ик эргым ышташ ыле» манмымат колалтын. Ӱдыр-шамычым перегет, пум пӱчкаш да пырня нӧлташ от колто. Кеч ешыштына тиде пӧръеҥ паша манше уке.
– Те вет Медведево район Апшакплакыште пӧртым чоҥеда. Тугеже товар-пилам кидыш чӱчкыдын налыда? Туштат рвезе-влак олмеш ӱдыр-шамыч тыршат?
– Кажныже чогытым, пудам, шуруповёртым, саморезым куча да кӱлеш сомылым шукта. Авашт дене моштымынам туныкташак тыршена. Пӧръеҥын да ӱдырамашын сомылжо манынат огына ойыркале, чылажымат ик еш дене да ик ой дене ыштена.
Пӧртым чоҥымаште кочам дене пырля шогылтынам. Ялысе кок пачашан пӧртнамат ачам дене пырля чоҥенна. Тыште пӧръеҥ-шамыч гына улмым ом пале: авамат тыршен, ковамже эше ломаш пырням нӧлташ полшен.
Шкеже товар-пила деч посна сварочный аппарат дене шогылтам. Пӧрт амал денак сварщиклан тунем лектым. Кермычым оптем, фундаментымат шке ыштем – йӧсылыкым ом шиж. Ме изак-шоляк-шамыч чыланат техникым олмыктена, сварщик, электрик сомылым ыштена.
Кызытеш пӧртым чоҥен шуктен огынал, участкыштына пакчасаскам ончен куштена. Изи кудым ыштенна да кеҥежым тушто шогылтына.
– Пӧръеҥын илыш функцийжым тӱрыснек шуктышо улыда: эрге кушкын, пӧрт чоҥалтеш, пушеҥгымат шынденда (пырлят шындымым шарнем)…
– Школ пагытыштак пушеҥге шындаш коштмо. Мыняржым шотлен шукташат ок лий: шуко. Волжский район Сотнур школым тунем пытарымылан 25 ий темме годым школ стадионышто шындыме куэнам ончен коштна.
Сеҥымашын 75 ияш лӱмгечыжлан йоча-влакын тунемме школышт кажне кумылан еҥлан пушеҥгым шындыме акцийым эртарен. Меат шкенан Апшакплакыштына Герой-влакын аллейыштым келыштарышна. Таче тушто писте да кок куэ кушкыт. Тидыже ӱдыр-влакланат шарнымашеш кодеш.
Тыгак садыштына олмапу, вишне, сливе улыт. Тений шкенан сливына дене компотым икымше гана ямдылышна.
– Шке паша верыштыдат, мер пашаштат, депутат сомылыштат надырда уло. Мо дене чынже денак кугешнеда?
– Йошкар-Оласе Мер-политике рӱдерыште кандашымше ий пашам ыштем. Тыште леведышым, окнам, омсам, вӱдпучым вашталтен, пӧлем-влакым ачалкалыме пашам шуктен кертмылан куанем. Тидым Марий Эл Правительстве полшымо дене шуктымо. Кызыт кӱварым уэмдена, ончыкыжым шокшемдыме системым вашталтена гын, эшеат кугу сеҥымашке шуына.
Мер тӱняште кужу жап улам. Ондакысымат авалташ лиеш, школышто, варажым районышто пионер организацийым вуйлатенам. Варажым профсоюз организацийын председательже, Марий калык конгресс вуйлатышын алмаштышыже да вара вуйлатышыже. 2016 ий годсек Мер Каҥашыште марий калык дене пырля улам, кум созыв почела Оньыжалан сайленыт. Россий кумдыкышто финн-угор ассоциацийын еҥжылан да президиумыш ойыреныт. Тидыже марий калык лӱм дене вес кундемыштат лектышна дене палдараш йӧным пуа. Пеледыш пайремым кугыжанышыш савырен кертмым, марий йылме ден литературым федеральный переченьыш пуртымым сай лектышлан шотлем. Марий тукым слётысе участник-влак денат кугешнена, кызыт вуйлатыме сомылымат шуктат.
Депутат семын ик идалык пашам ыштышым, тиде мыланем у школ, у тунеммаш да у лектыш. Тыште вес семын шонет, калык дене вашлият, лекше йодыш-влакым шымлет. Сандене кок кӱшыл пашамым ушен шога да акше кугурак. Ты але вес йодышым Кугыжаныш Погынышто каҥашет да лектышым ужат. Законопроектым шымлыде, аклыде, тудын верч огына йӱклӧ. Вашлиймаш-влакат кӱлешан улыт, вет нумалтышет улмо годым илаш куштылгырак. Ешемат шуктымо сомылем ужеш, эскера да полша.
Тыге пашам ышташ мыланем келша. Илыш мыйым шуара да шкежат ты илыш пӧрдемыште шуаралтам. Таче кузе илена, аклена да корнынам вӱден наҥгаена, чылажат мемнан кидыште.
Анна Накулын фотожо.