манеш Марий Эл да Россий ялозанлыкын сулло пашаеҥже, Марий Элысе Кугыжаныш премийын лауреатше, У Торъял районын почётан еҥже да 20 ий наре «Первый май» озанлыкым вуйлатыше А.А.Новиков. Тудо 14 июльышто 70 ияш чесле лӱмгечыжым палемда.
Тидын вашеш Аркадий Арсентьевич дене вашлийын мутланышна. Рашеме: да илыш председатель, кузе ойлат, вуйге-почге пашаште. Вет тудын вуйлатыме озанлык республикыштына ик эн кугулан шотлалтеш. Кызыт тыште 483 еҥ пашам ышта, уржа-сорла тургымышто калык эше ешаралтеш.
Озанлык паша
– Аркадий Арсентьевич, вуйлатыме озанлыкда ятыр сеҥымашыш шуын. Тыште Тендан надырда кугу. Могай сеҥымаш дене чынжымак кугешнеда?
– Ончылгочак каласем: эн кугу сеҥымашна – мемнан коллективна. Мый тыгай сай команде погынымо дене кугешнем: вольык ончышо, механизатор, виян специалист-влак дене.
А озанлыкын ик кугу ошкылжо – шӧр лектышым кугемден толмаш. Кызыт 2700 ушкал уло. Кажне кечын 80 тонн шӧрым ужалена. Коло ий ончыч пашаш толмем годым кечеш 6-7 тонн гына ыле.
Сандене шӧрым ужален, калыклан сай пашадарым пуэн сеҥена. Июньышто озанлыкыште кокла пашадар 67 тӱжем теҥге лийын, а ты гана эше кугемеш. Эн кугу пашадарым доярке-влак налыт, 90 тӱжем теҥге деч шагал ок лий.
Кызыт тидланак кӧра Шӱвылакыште у комплексым чоҥен кертына. Тушто у технологий дене пашам ворандараш тӱҥалына. Але марте тыгай кок комплексна уло.
Тыгак шке вий денак кум презе вӱтам нӧлтена. Мом шонен пыштенна, чыла сомылым шуктен толына.
– Ялозанлыкыште тыршымашым пӱрымашлан шотледа? Кузе паша корныда тӱҥалын?
– Колхозыш толмо деч ончыч У Торъял районысо «Сельхозтехника» предприятийыште инженерлан пашам ыштенам. Районышко тунам Т-150 у трактор-влак толаш тӱҥальыч. Нуным тӧрлымылан мутым кученам.
Варажым 1985 ийыште председатель Николай Иванович Поляков колхозыш Тушнур участкым вуйлаташ ӱжын. Ты сомылым 21 ий шуктенам.
2002 ийыште Николай Ивановичын илыш гычы кайымекыже, олмешыже шогалаш аптыраненам, кугу авторитетавн еҥ почеш вуйлаташ лӱдынам. Кум ий весе пашам ыштыш. Колхозна окшаклаш тӱҥале. Угыч мыйым йодыныт да озанлыкым арален кодаш кӱлмӧ шонымаш дене келшенам. 2006 ий годсек вуйлатем.
– Озанлыкыште кеҥежым – шкешотан тургым. Кызыт могай сомылым ворандареда? Мо верч тургыжланеда?
– Тений йӱран игечыште пашам ышташ неле. Кызытеш 25 тӱжем тонн кормам ямдыленна, тиде планын кумшо ужашыже лиеш. Тӱҥ кормалык культурна – кукурузо. Ме тудым 2000 гектареш ӱденна. Кукурузо початке шумеке, силосым оптена. Тудо шуко шӧрым шупшылаш полша.
Ӱмаште 40 тӱжем тонн кукурузым налынна ыле. Тений шукырак ӱденна. Но тудлан шуаш шокшо игече кӱлеш.
Марий йӱла почеш
– Тендам, Аркадий Арсентьевич, тугеже Тушнур ялда илыш мучкак «рӱпша», вет шочмо ялым чон шепка, маныт.
– Тыштак шочынам, пӧртым чоҥенам. Тудым шочмо суртем деч ик пӧрт гоч шынденам. Ача-авамын вич икшывыже кушкынна. Мый эн изиже улам. Кызыт акам дене коктын кодынна.
Пӧртна деч 100 метр тораште яндар вӱдан Немда йоген эртен. Пеш чот сай пӱя, вакш ыльыч. Йоча жапна Немда воктене эртен, эҥерыште почаҥынна. Колым шуко кученна: шкаланат ситен, кайыквусыланат, сӧсналанат пукшенна.
– Ешда нергенат палыме шуэш…
– Шочшына-влак чыланат Марий кугыжаныш университетым тунем лектыныт. Кок ӱдырна Йошкар-Олаште ила, коктынат бухгалтерлан пашам ыштат. А Дмитрий эргына – фермер, шкенан районыштак Руш Куптӱр ялыште 100 ушкалым онча. Тудо мыйын семынак Йошкар-Оласе совхоз-техникумым тунем пытарен. Димам кумшо курс деч вара Германийыш практикыш колтеныт. Тыге куд тылзе тушто ушкалым ончышо фермер дене пашам ыштен. Тунем пытарымыж деч вара еш фермылан грантым пуаш тӱҥальыч. Темленам тудлан. Тунам 10 млн теҥгем пуат ыле. Тошто фермым, вольыкым нале. Ынде лу ий ты сомылым шукта. Паша кая: икмыняр пашаеҥышт уло, кажне кечын кум тонн шӧрым ужалат, кызыт кормам ямдылат.
Пелашем, Зоя Викторовна, кызыт сулен налме канышыште. Ежовысо техникумым тунем лектын да эреак районысо ветеринар станцийыште ветеринарлан пашам ыштен.
– Ешыште могай йӱлада уло? Марий йӱла почеш иледа?
– Марий йӱлам шуктена, ыреслалтын омыл. Ондакысе ялозанлык министрна Александр Яковлевич Егошинын ойлымыж дене келшем: «Ик вералан ӱшанаш кӱлеш». Юмо икте.
Тӱҥ онаеҥ Александр Иванович Таныгин дене йолташ улына. Ме вашла унала коштына да чӱчкыдын илыш нерген кутыркалена. Тудын деч шуко пален налынам.
Пайремым марий йӱла почеш палемдена, еш дене шот-радамым шукташ тыршена. Кузе ачам ден авам, Юмылан пелештен, кугу пашам тарватеныт, пайремыш лектыныт, меат – тугак.
– А яра жапыште мом ыштеда?
– Кеҥежым мӱкшым ончем. Вич-куд омартам эре кучем. Шкаланна ситыше мӱйым налына. Но тӱҥжӧ мыланем мӱйжат огыл, а шке процессше. Мӱкш дене шогылташ изиэм годсекак йӧратем. Ачамат, кочамат мӱкшым онченыт. Тукым гыч куснышо сомыл.
– Кочадаже Кугу Ачамланде сарым эртен, очыни.
– Кочам Иван Николаевич Новиков Ленинград воктене кредалын да тушанак вуйым пыштен. Шӱгарже «Невский пятачокышто» верланен. Тушко ачамын шӱжарже миен коштын ыле.
– Ынде шке коча улыда…
– Куд уныкана уло. Толын каят, нунын дене чӱчкыдын жапым пырля эртарена, тӱрлӧ сомыллан туныктена.
А.А.Новиков ура чонан вуйлатыше семын кеҥежым кажне кечын вич шагат эрдене, телым куд шагатлан мӧҥгыж гыч пашашке лектын кудалеш. «Мый вес семынже иленат ом мошто. Иктаж кечын пашаште омыл гын, чонемлан ньыге-нюго веле чучеш, шкемым куш чыкашат ом пале», – манеш тудо.
Эльвира Терентьева.
Авторын да И.Речкинын фотошт.