Морко район Усурт Вараҥыж (рушлаже Токпердино маныт) Шеҥше ял шотан илемыш пура. Ты ял гыч Татарстан чек марте кок меҥге наре гына лиеш. Морко марте 20 наре меҥгым шотлат.
Легенде
XVII курымын икымше пелыштыже ты велыште чыла чодыра кушкын. Лачак корем серыште, эрвел-кечывалвел могырышто, Вараҥыж ял шинчен. Тушто илыше изак-шоляк Токперде ден Чопак илаш у верым кычал каеныт. Тушто кызыт тыгаяк марий лӱман кок ял уло. Токперде кочайын ялжым ондак Усурт Вараҥыж маныныт: Вараҥыж ял воктенак у суртым чоҥеныт. Туге гынат кызытсе Токпердино – марий лӱмак, манаш лиеш. Пошкудо яллаште илыше-влак шукынжо ты ялым Усурт маныт, адакшым Шеҥше ял шотан илемышкак пурышо эше ик Усурт уло, рушлаже – Новый Юрт.
Кок уреман, ик изуреман
Усурт Вараҥыж ялыште Рӱдӧ, Молодёжный урем-влак да Угловой изурем улыт. Жапше годым ялыште колхоз, школ, медпункт да молат лийыныт, илыш шолын. Кызыт гын ончычсо жапым тошто оралте-влак гына шарныктат. Туге гынат ял шке илышыж дене ила.
Ялыш газ пучым шупшын огытыл, тиде ял калыкын кумылжым волта. Телылан шуко пум ямдылаш логалеш.
Лу ий ончыч петырналтше школ олмышто клубым почыныт. Тушто чолга вате-марий Елена ден Вениамин Акпаевмыт пашам ыштат. Клуб деч тораште огыл верланыше Марий паркше денат верысе калык моктанен кертеш. Тудым эре эрыктенак шогат. Воктенак – Кугу Отечественный сарыште лийше-шамы чым шарныме лӱмеш обелиск. Шарныктышым 2015 ийыште ял калык шке вийже дене ямдылен. Эше икмыняр ий ончыч ялыште кок кевыт ыле гын, иктыжым петыреныт.
Усурт Вараҥыжыште утларакшым илалше-влак гына кодыныт. Эрдене школ автобусыш лекше 8 йоча тидымак пеҥгыдемда. Самырык-шамыч, паша верым кычалын, олалаш илаш кусненыт. Ялыште тыгай ешыже кокыт-кумыт веле кодыныт, нунат Москош але вес олаш пашаш кудалыштыт. Пошкудо кундем гыч ик индивидуальный предпринимательын Усурт Вараҥыжыште почмо пу мебельым ямдылыме сто- лярный цехыште икмыняр еҥ пашам ышта.
Тӱшка вий дене
Станислав Орсланович Актуганов Усурт Вараҥыж ялыште шочын-кушкын. Тудо пошкудо Татарстан кундемыш чоҥымо пашам ышташ 30 наре ий коштеш, шке ялымат саемдаш вийым муэш.
2013 ийыште ял калык ты чолга пӧръеҥым старостылан сайлен. Ялын тӱсшӧ 12 ий жапыште койынак вашталтын. Эн ончыч калык таве шотышто кутыраш тӱҥалын. 60 чоло илыме суртан яллан 7 таве уло, кажныштыже бетон колчам вашталтыме, тӱжвал тӱсым уэмдыме. Варажым ялысе памашым тӧрлаш пижме. Тидланже Усурт Вараҥыжынак чолга эргыже, шке кундемжылан эре вуйын шогышо Юрий Чепаков таратен. Тудо шуко тӱрлӧ йодышым старосто дене каҥашен, ял калык дене кылым ыштен, илышыш шыҥдараш полшен. Тыге калыкын тӱшка вийже дене памашым ачаленыт, йӱр-лум деч шылаш леведыш дене петыреныт.
Ондак йӱран ночко кечын але шошымсо вӱдшор жапыште ял урем дене нимогай транспорт кудалын кертын огыл, а кызыт ял мучко корныш шаргӱм шарыме. 2017 ийыште сӱмырлышӧ спортзалын леведышыж гыч калайым ужалыме оксам корным ышташ кучылтмо. Тылеч ончыч корным ачалаш колхоз, гараж да зерноток деч кодшо рончымо кермычым, асфальт пудыргым кучылтмо. Тиде пашалан Алексей Оразаев чот полшен, шке КамАЗ-ше дене карьер гыч ошмам, шаргӱм шупшыктен. Старосто уэш ялысе калыкым полшаш таратен.
Умбакыже шӱгарла йыр пытыше печым уэмденыт. Пошкудо ял гыч тыгак чылан оксам погеныт. Тунам сельсовет полыш семын погымо окса деч лу процентшым пӧртылтен. Тиде окса дене уремлам волгалтараш лампычкым налыныт.
40 ушкал уло
Кодшо кеҥежым Усурт Вараҥыжыште 40 вуй ушкалан кӱтӱ лийын. Вольык чара пасушто коштеш, ял деч тораште огыл – Берёза плотина. Шокшо кеҥеж кечын кӱтӱчӧ-шамычлан канаш плотина воктене изирак пӧртым шке вий дене кум ий ончыч шынденыт. Тений шӱгарла воктенат кӱнчышӧ-шамычлан лум-поран деч шылаш изи пӧртым ыштеныт.
Ялыште илыше самырык еш шагал гынат, пайрем кечылан але канышлан ола гыч самырык-влак толаш тыршат. Ялысе клубышто Шыже пайрем, У ий але 8 Мартлан концертым ончаш погынат. Полыш кӱлмӧ годымат, эре полшат.
– Ончыкылыклан рончымо спортзал олмышто йоча площадкым ышташ шонена, тидлан проектым ямдылаш кӱлеш. Тушто чыла эрыктен, ошмам шараш шонымаш уло, – манеш Станислав Орсланович.
Ялысе спортплощадкыште ондак моткоч шукын погыненыт, кеҥежым футбол турнир-шамыч эртаралтыныт. Футбол капкалан да волейбол меҥгылан тошто спортзал деч кодшо кӱртньӧ лачак шотлан толыныт. Тидын шотышто Усурт Вараҥыж ял поян лийын. Пеледыш пайрем, ял пайрем лач ты верыште эртаралтыныт. Пытартыш тыгай кугу погынымашлан 10 ий наре эртен.
– 2020 ийыште ял пайремым эртараш шонымаш лийын – пандемий тӱҥале, пандемий пытыш – СВО тӱҥале. Тидын нерген чылан шонат, но кызытеш мемнан рвезе-шамыч тушто улыт, СВО-што кредалыт, ме тыште мурен-куштен огына керт, – ойла ялысе старосто.
Кызыт ты ялын ныл чолга эргыже элнам касвел кундемыште аралат. Чаманен каласыман, кок салтакын ӱмыржӧ кӱрылтын. Палемдыман, ял калык шке земляк-шамычлан эре полшаш тырша, еҥ-влак чӱчкыдын гуманитар полышым чумырен колтат, оксам погат.
Калык погынымо вер
Ялысе книгагудым пошкудо-влакын ик эн йӧратыме верыштлан шотлаш лиеш. Тушко книгалан веле огыл коштыт, пайрем-влак годымат погынат. Ятыр ий тора кундемыште, йотэлыштат пашам ыштыше да ынде шочмо ялыштыже лакемше Л.Васильева книгагудышто тырша.
– Такшым книгагудына 1968 ийыштак почылтын. Кок пӧлеман пу оралтыште верланен ыле, тушто пожар лиймеке, жаплан колхоз конторыш кусареныт. Тушеч – вес зданийышке, вара – школ оралтыш. Пашаш пурымем годым книгагудо лач тушто ыле. Оралте тошто, вер шуко, но йӱштӧ да вӱдыжгӧ, садлан книга-влакым вес вере кусараш шонен пыштышым. Тунамак ялысе ик кевытнам петырышт. Район администрацийыште книга-влакым кевыт олмыш кусараш темлымашемлан тореш ышт лий, – палдара Людмила Филипповна.
Да ынде 2022 ий годсек Л.Васильеван книга кугыжанышыже изирак, но волгыдо да шокшо верыште. Ӱдырамашын чоным пыштен пашам ыштымыже шинчалан вигак перна. Чылажат – веран верыштыже, стенд-влакым моторын сӧрастарыме. Туврашыште чолгыжын кечыше сӧрастарыш-влакат У ий шӱлышым пуртат.
– Лудаш толшо еҥлан книгам пуымо дене серлагаш ок лий. Кажне книга алфавит, отдел шот дене шке верыштыже лийшаш. Толмем почеш иктаж кум тылзе наре тидымак гына ыштышым. Кызытат сомыл ятыр. Фонд гыч южо книгам кораҥдыман, вашталтыман, ешарыман. Картотекым шотыш кондыман, кажне книга номерым кид дене журналыш возыман, – каласкала книгагудо пашаеҥ.
Книгагудыш утларакшым йоча-влак куржталыт: школ программе почеш иктаж книгалан, моло сылнымут произведенийлан толын каят. Кугыеҥ-влак огыт луд манаш ок лий, нунышт утларакшым марий прозылан шӱман улыт. Адакшым Вараҥыж да Чопак яллаш Людмила Филипповна шкеат книгам коштыкта. Книгагудым пойдараш бюджет гыч ойырымо окса дене веле ок серлаге, шке кӱшешат наледа, спонсор-шамычым полшаш кумылаҥда.
Усурт Вараҥыж книгагудо тӱрлӧ пайремлан погынымо верышкат савырнен. Тидлан Людмила Филипповна кӱлынак ямдылалтеш: программым келыштара, конкурс-влакым эртара.
Ирина АЛЕКСАНДРОВА ден Надежда ЛАВРЕНТЬЕВА ямдыленыт.