2026 ийым Российын Президентше Владимир Путин Калык-влакын икоян улмо идалык семын увертарен. Тыге илышышкына Кугыжаныш национальный политикын стратегийже шыҥдаралтеш. Тудым элыштына 2026 ий гыч 2036 ий марте шукташ палемдыме.
Тидын нерген да республикыштына тидлан пӧлеклалтше мероприятий-влак шотышто Марий Эл Кугыжаныш Погын Председательын алмаштышыже, «Российысе калык-влакын ассамблейышт» мер-кугыжаныш организацийын регионысо пӧлкажым да Российысе марий-влакын федеральный НКА-жын Советшым вуйлатыше Лариса Яковлева дене мутланышна.
– Лариса Николаевна, айста умылтарена: лу ийлан палемдыме Кугыжаныш национальный стратегий мо тугай да тушко мо пура?
– Россий – шуко национальностян эл. Тиддене тудо ойыртемалтеш. Чыланат россиянин улына гынат, кажныжын – шкенжын шочмо йылмыже, тӱвыраже, йӱлаже. Официальный данный почеш, элыштына 194 тӱрлӧ калык ила, нуно 300 утла йылме дене мутланат.
Ятыр да шагал еҥан калык-влак. Кызыт нуно вияҥышт манын, кучем шке йӧнжым темла. Ик предложений дене каласаш гын, икоян лияш да тыгодым кажне калык аралалтын кодшо манын, кугыжанышын тӱрлӧ пашам шуктымыжым стратегий манын палемдыме. Икоян да тӱрлӧ улмышто – мемнан вийна.
– Марий Элыштынат шуко посна калык ила. «Российысе калык-влакын ассамблейышт» организацийыш мынярын ушненыт?
– Российыште 100 утла калыкан кундем-влакат улыт. Республикыштына 50 утла калык ила манын палемдыме. Ты але вес калыкын шочшыжым палаш манын, тидын нерген тудо шкеже каласышаш. Мый «Марий улам» манын кугешнен ойлем. Теве ик идалык жапыште ассамблейышкына тӱрлӧ калыкым чолган ушенна. Тыге 20 тӱрлӧ калык мемнан мероприятийышкына толын.
Ала-кӧн ачашт ден авашт икгай национальностян улыт. Тыгак тӱрлӧ калыкын еҥыштат мужыраҥыныт. Нуно шкеныштын йӱлаштым шуктат, тӱвыраштым жаплат да молат. Мутлан, мемнан ешна интернациональный. Ме кок калыкын шочшыжо улына, а уныкана-влак – кум калыкын. Ончыкыжым шкем кӧлан шотлаш тӱҥалыт, тидым нуно шкалан шке пунчалшаш улыт.
– Лариса Николаевна, 2025 ийыште тӱрлӧ калыкым ушен шогышо ятыр мероприятий кокла гыч могайжым ойыртемалтше семын палемдеда ыле?
– Изи але кугу, но нуно чыланат кӱлешан улыт. Ачамландым аралыше-влакын идалыкышт кышкарыште ончалаш гын, кодшо ийын ноябрьыште «Герой моего народа» манын лӱмдымӧ, шымлыме паша-влакым радамлыше конференций лие. Лу тӱрлӧ калыкын икшывышт шке кочашт, ачашт, палыме еҥышт да шке калыкын эргышт нерген докладым ямдыленыт. Тиде Кугу Отечественный сарысе да специальный военный операцийысе салтак-влаклан тынысле кава йымалне илымылан тауштымо лӱмеш эртаралтын.
«Йошка еш» гастрономический фестивальыште «Российысе калык-влакын ассамблейышт» кок палаткым вераҥден ыле. Тушто 10 утла калык шке кочкышыжым, кидпашажым, национальный вургемжым, тыгак мастарлык номержым ончыктен.
А Пеледыш пайрем, Навруз, Сабантуй тӱшка пайремлашке савырненыт. Тыгодым ме тушко каен да саде калыкын тӱвыражым пален налаш тыршена. Куанем, кунам Пеледыш пайремыште тӱрлӧ национальностян еҥ марий тувырым чия, марла саламлат.
Тӱвыранам жаплымаш шижалтешак. Еҥ-влакын марий йылмым тунемме курсышко кайымыштат шуко нерген ойла. Теве ик кечын ме, тӱрлӧ калыкын шочшышт, Морко район Унчо селасе «Тошто марий сурт-пече» тоштер да этнографий комплексыш миен толна. Мыланна экскурсийым эртареныт, марий кочкыш дене сийленыт, тошто марий вургемым чиенна.
Тыгак Шернур район Кукнур кундемыште Йӱштӧ Кугызан резиденцийыштыже лийынна. Чодыраште коштынна да марий йомакысе персонаж-влакым ужынна. Тидым шкенан да вес калыкын икшывышт ден уныкаштлан ончыктенна.
Курыкмарий районысо «Пеледыш айо» муро фестивальышке ушненна. Тушто тӱжем еҥан хор выступатла. Ме, тӱрлӧ калыкын икшывыже-влак, хороводыш шогалынна да «Катюша» мурым шым йылме дене муренна. А хор мыланна полшен.
Тиде идалыкымат чолган тӱҥална: Марий Турек район Кугу Карлыган ялышке миен толна. Тушто удмурт да марий тӱвыран йыгыре верланымыштым, пырля йоҥгалтмыштым куанен ончышна.
– Самырык тукым шке калыкшым йӧратен шогыжо манын, могай кӱлешан сомылым шуктеда? Тудо ассамблейыш толеш мо?
– Молодёжь командышкына чолган ушна. Теве лишыл жапыште погынымашым эртарена да тушто регионысо ассамблейыштына молодёжный пӧлкам ыштыме нерген официально увертарена. Мемнам палат, ужыт да сандене толыт. Ты але вес калыкын кугуракыштым, формальный огыл вуйлатыше-влакым келшен илаш туныктымо огеш кӱл, вет ме Совет Ушем годым шочынна, сандене калык-влакын келшымашышт да тудым кузе пеҥгыдемдыме нерген сайын палена. А молодёжьым тӱрлӧ сынан да икоян тӱняштына илаш туныктыман.
Самырык тукым умылышаш: икте-весе коклаште поро да пошкудо семын илымашым, вашкылым арален кодыман. Вет элнан вияҥдымаш тиддеч шога. Секрет огыл, тушманна кызыт дезинформацийлан кугу оксам кышка да тидым тудо национальность шотышто мемнам вашла тӱкаш да ойыраш манын ышта. Кунам кок калыкын икшывыже вашла кредалеш, ты увер уло эл мучко шарла. А поро пашаже ӧрдыжеш кодеш. Сандене шукырак сай примерым ончыктыман, кузе ме тӱрлӧ калык погынена да ик ой дене ты але вес сомылым шуктена.
– Те эше марий калыкын федеральный национально-культурный автономийжылан вуйын шогеда. Тудын дене грант почешат тыршенда. А тенийлан могай планым ыштенда?
– Ассамблей ден автономийым ойыраш огеш лий: кокытшымат мый вуйлатем. Национальность паша шотышто федеральный агентствын субсидийжым сеҥен налынна ыле. Тыгодым калык-влак кокласе темылан пӧлеклалтше ятыр мероприятийым эртаренна. Грантын условийжак тыгай лийын: тӱрлӧ калыкым ушышо пашам шуктыман.
Республикыштына Йоча ден самырык-влакын межнациональный патриотический слётыштым чумырышна. Тудым ме Российын кугыжаныш флагшылан пӧлеклышна, вет чыланат Российын символжо-влакым пален кушшаш улыт. 2026 ийыштат слёт угыч лийшаш.
«Марий Эл – территория согласия» лӱман кок кугу форумым эртарышна. МЭТР телеканал дене пырля калык-влакын кочкышышт нерген Келшымаш урок-влакым войзенна. Теният МЭТР дене пашанам умбакыже шуена, вет телевизорым калык онча. Ты гана тӱрлӧ калыкын ешыштышт аралалт кодшо йӱла-влакым радамлынена.
Кодшо ийын ассамблей лӱм дене «Гордость нации» конкурсыш куд номинантым пуэнна. Тушто эксперт семын ты номинацийыште 2021 ийыште сеҥыше программист Андрей Чемышев лийын. Тунам ме тудым автономий гыч марий калыкын еҥже семын колтенна ыле. Сандене ассамблей ден автономий ик шонымаш да ик ой дене тыршат.
Ӱмаште Российын Президентше Владимир Путин авар да совет поэт Расул Гамзатовын шочмо кечынже, 8 сентябрьыште, Шочмо йылмын кечыжым палемдаш тӱҥалме нерген увертарен ыле. Ме тидлан форумым пӧлеклена. Тушто республикыште илыше кажне калыкын йылмыже йоҥгалтшаш.
Тылеч посна кугыжаныш пайремлашке, министерстве ден ведомстве, организаций-влакын эртарыме мероприятийлашкышт ушнена. Калык-влакын икоян улмо идалыкышт – мемнан идалыкна, тугеже уло элнан. Сандене чыланат иктеш пашам ышташ тӱҥалына, у шонымашда дене тендам шкенан организацийлашке ӱжына – калык-влакын келшымашыштым пырля утыр пеҥгыдемдена.
Лариса Яковлеван шомакше дене келшыде огеш лий. Ты идалыкыште тӱрлӧ калыкын тӱвыражым, йылмыжым, икте-весын вачышкыже эҥертен, икте-весылан полшен, ик ой дене арален кодаш тыршышаш улына. Вет келшымаште вий погына да тынысле илыш толеш.
Фотом еш альбом гыч налме.