Мокша мордва калыкын этнический тӱшкашкыже пура. Шкеныштым нуно мокшат да мокшот маныт.
2020 ийысе перепись почеш Российыште 11,8 тӱжем мокша ила. Тӱҥ шотышто Мордовий Республикысе Инсар эҥер деч касвелысе районлаштыже верланеныт. Моло вереат тӱшкан илат: Ульяновск областьыште – 342 еҥ, Пенза областьыште – 323, Моско областьыште – 288, Москошто – 255, Самара областьыште – 81 еҥ, Татарстан Республикыште – 49 еҥ. Тыгак мокша-шамыч тӱня мучко шарленыт.
Тений сентябрьыште Российысе финн-угор калык-влакын III форумыштышт кум секций кокла гыч иктыже кызытсе увер аланлан да шинчымаш ден икоян улмо верч кучедалмашлан пӧлеклалтын ыле.
Пӧръеҥ туныктышо
Тыште финн-угор кундемласе савыктыш пӧрт, газет редакций, тӱрлӧ ушем ден организаций шуктымо пашаштым радамленыт. Ты секцийыште самырык тукымат лийын. Нуно доклад-влакым колыштыныт да шкештат выступатленыт.
Ик тыгай чолга участник Мордовий Республикысе Рузаевка район Левжа школышто тӱҥалтыш класслам туныктышо Артём Дивеев ыле. Тудо Мордовийысе Н.П.Огарёв лӱмеш кугыжаныш университетыште филологлан тунем пытарыме деч вара шочмо школышкыжо толын. Финн-угор форумысо секцийыште шочмо йылмым мыскара гоч тунемме примерже дене палдарыш.
Артём Викторович деч йодде шым чыте: «Тендан дене пӧръеҥ туныктышо-влак шукын улыт мо?» Тудо шыргыжале да вашештыш: «Вес предметла дене улыт, но тӱҥалтыш класслам туныктышым эше вашлийын омыл».
Чынжымак, пытартыш жапыште педагог-влак коклаште пӧръеҥ-шамыч шагалрак да шагалрак вашлиялтыт. А тудо ны кугыжаныш программылан кӧра огыл логалын, ны ӱжын кондымо специалист огыл, а педагог профессийым йӧратен шындымыжлан да икшыве-влак деке шӱман улмыжлан кӧра шке кумылын толын.
– Мыланем моткоч кугу пример семын авам лийын. Тудо тӱҥалтыш класслам 30 утла ий туныктен. Таче мый авамын корныжым тошкем да тудын гай лияш тыршем, йоча жапем гычак тӱрлылан туныктен шогымыжлан тауштем, – манеш Артём Викторович.
«Шке модынам»
А.В.Дивеев форумышто йоча-шамыч коклаште модмо технологийым, поснак КВН модышым, кучылтмыж шотышто каласкалыш. Тудын шонымаштыже тидыже сценыште мастарын выступатлаш, командыште пашам ышташ, икте-весе дене тӱрлӧ теме дене каҥашаш туныкта. А тыгай койыш-шоктыш шинчымашым погаш да шуаралтын кушкаш полша. Артём Викторович тиде сомылым оҥайым ышташ тырша, пайдам кондыжо манын шоненак кучылтеш.
КВН модыш нерген педагог тыге каласкалыш:
– Мыйын 11-ше классыште тунеммем годым школыштына КВН командым чумыренна ыле. Негызышкыже ялысе мыскара возын, тудым ме кызытсе илышлан келыштаренна. Тыгодым мокша калыкын вургемжым гына чиенна. Миниатюрлаште мокша калык семым кучылтынна. Рушла да мокшала выступатленна.
Ик ийынже ме Рузаевкысе КВН лигын полуфиналыштыже Гран-прим сеҥен нална, финалыште кокымшо верыш лекна. Тылеч вара мемнам Саранскыш выступатлаш ӱжыч.
Кеҥежым командына дене вич лагерьыш миен коштынна. Тыгак «Инерка» регион-влак кокласе форумыш ӱжыныт ыле. Тудыжо ныл кече шуйнен. Форумышто выступатлыме дене гына серлаген огынал, кажне кече нерген шке стильна дене видеороликым ямдыленна. Тунам мемнан командына нерген шукын пален налаш тыршеныт, изижге-кугужге, тиде моткоч шижалтын.
Командыш чумырен
Жап эртымеке, Артём Викторович шочмо школышкыжо пашам ышташ пӧртылын да театральный студийым вуйлаташ тӱҥалын. Ты кышкарешак КВН командым чумырен.
– Ынде йоча-шамыч КВН гоч мокша йылмым писынрак тунемыт. Мыскарам ышташ моткоч шуко теме уло. Мутлан, шочмо йылмылан ойырымо шагат, еш, пашадар, сылнымут да молат. Теме уло гын, тугеже нелылыкат лектеш, а тудын нерген вигак ойлыман, ала-кунамже шылтален, ала-куштыжо важмалдыкын мыскарам ыштен да койдарен, – каласкалыш туныктышо.
Йоча-влакын КВН командышт кызыт школысо да Левжа клубысо мероприятийлаште ушна. Тений А.В.Дивеев Саранск олаште «Шочмо йылмым эн сайын туныктышо» конкурсыш миен коштын. Туштат школышто КВН команде направлений дене пашам ыштымыж нерген каласкален. Тиде веле мо?! Шомак дене ойлаш гына огыл манын, КВН командыжым тушко намиен. Тудо жюри ончылно выступатлен.
Чолга самырык педагог эртыше кеҥежым Москошто книга ярмиҥгаште лийын. Ик площадкыже мыскаралан пӧлеклалтын улмаш. Тушто йомаш тӱҥалше йылмылан мыскара жанрын полшымыжо, шочмо йылме дене мыскаран телевиденийыште да интернетыште улмыж нерген каҥашеныт.
Иктешлен ойлымыж годым Артём Дивеев тыге палемдыш:
– КВН йӧн дене шочмо йылмым, калык вургемым, мурым кумдан палымым ышташ лиеш. Тыгодым воспитаний могырым гына келыштарен моштыман. Мутлан, чумыр команде выступленийже годым тӱрлӧ темылан мыскарам ышта, а мучаште серьёзный темышке кусна. Икманаш, КВН тыглай модыш гына огыл, тиде посна калыклан ойыртемалташ сай йӧн.
Авторын да школ архив гыч налме фото.