Марий кугыжаныш университетыште тиде кечын этнокультурный предмет-влак дене республикысе олимпиаде лийын. 9-11-ше класслаште тунемше 100 утла ӱдыр-рвезе марий йылмым национальный да кугыжаныш семын палымыштым, марий литератур, ИКН дене шинчымашыштым тергеныт, татар йоча-влак шочмо йылме да литератур дене олимпиадылаште участвоватленыт.
1-ше класс гычак тунемыт
Советский район Кельмаксола кыдалаш школышто марий йылме ден литературым туныктышо Ирина Валериановна Караваева 9-ше классыште тунемше Виолетта Трифоновам да 10-шо классыште тунемше Карина Анисимовам олимпиадыш конден. Ты школышто шочмо йылмым 1-ше класс гычак тунемыт.
– Кельмаксола школыш 102 йоча коштеш. Ончыч, конешне, шукырак лийыныт. Но икшыве-влак чолга улыт, меат кыртмен пашам ыштена. Марий йылмым шочмо йылме семын 1-ше класс гычак тунемына. Тиде сай, но марий литератур шотышто экшык уло. Советский район гыч марий литератур дене олимпиадыш лач ик йоча толын. Тудо Ӱшнур школышто тунемеш. Кельмаксола школышто марий литературлан арняште ик шагатым веле ойырымо. Тиде чӱдӧ. Йоча-влак марла шагал лудыт. Марий йылмым шочмо йылме семын тунемына гынат, икшыве-влак эркын дене рушаҥыт. Йылме йоммо лӱдыкшӧ улак, – манеш 30 ий стажан туныктышо Ирина Валериановна.
Виолетта Трифонова марий йылме дене районысо олимпиадыште кок гана вийжым терген, тений республик кӱкшытыш логалын. Ӱдыр «Движение Первых» толкынын чолга участникше. Тӱрлӧ акцийыш, форумыш эреак ушна. Сылнымут конкурслаште, мутлан, Марий тӱвыра рӱдерын эртарыме Марий Эллан 105 ий теммылан пӧлеклалтше «Шочмо вер – Марий кундем» конкурсышто, Лидия Иксанован «Тиде мыйын шочмо мланде» почеламутшым сылнын лудын да сеҥыше-влак радамыш логалын.
Карина Анисимоват школын илышышкыже чолган ушна. Шымлыме пашам возаш йӧрата. Шочмо йылме дене олимпиадылан ямдылалтмыж годым лексике дене кылдалтше йодыш-влаклан поснак кугу тӱткышым ойырен.
Шочмо йылме денат кертеш
Олимпиадыште эн кугу делегаций Морко район гыч лийын. Морко посёлкысо 2-шо №-ан школышто 9-ше классыште тунемше Регина Григорьева кугыжаныш марий йылме дене олимпиадыште участвоватлен. Такшым ӱдыр шочмо йылме денат, литератур денат шинчымашыжым терген сеҥа ыле, шонем. Тудо марла арун да чаткан мутлана. Колумб, Казаков лудмашлаште эреак мастарлыкшым ончыкта.
– Олимпиадылан туныктышем Маргарита Владимировна Михайлова ямдылен. Авамат правил-влакым ушештараш полшен. Школыштына марий йылмым кугыжаныш семын тунемына, а литератур предмет мемнан уке. Но мӧҥгыштӧ марий произведений-влакым чӱчкыдын лудам, – манеш Регина.
Габдулла Тукайын усталыкше кумылаҥда
Татар йылме да литератур дене олимпиадыште участник-влак утларакшым Параньга район гыч лийыныт. Тений Параньга посёлкысо Б.Р.Ахматьянов лӱмеш кыдалаш школышто 8-ше классыште тунемше Ильзида Хакимова татар литературым районышто эн сайын пален. Республик кӱкшытысе конкурсыш логалмыжлан моткоч куанен.
– Утларакшым руш литературым лудам, татар сылнымутым программе – почеш веле. Но шочмо йылме дене возымо произведений-влак кажне гана чонеш келге кышам кодат. Татар поэт, писатель-влакын возымо стильышт молын деч проста улмыж дене ойыртемалтеш. Мемнан сылнымутым лудаш куштылгырак, шонем. Эн чот Габдулла Тукайын поэзийже келша. Тудо калык пӱрымаш, йӧратымаш, шочмо эл нерген келгын да оҥайын возен. Арамлан огыл татар поэт-влак коклаште тудо ик эн палыме, – каласкала Ильзида.
Тале вет улат, татар-марий ӱдыр!
Волжский район гыч 10 наре йоча олимпиадыште вийжым терген. Нуным Карай кыдалаш школышто марий йылме ден литературым туныктышо Надежда Дмитриевна Ильина конден. Тудо каласкала:
– Участникна-влак чылан чолга улыт. Чаманен каласыман, районыштына ИКН предметым огыт туныкто, но йоча-влак садыгак калыкын историйжым шымлаш кумылан улыт да олимпиадыш кажне ийын ушнат.
ИКН предмет дене олимпиадын ик эн чолга участникше – Упшер школышто 9-ше классыште тунемше Аня Дмитриева. Тудо ты предмет дене олимпиадыш икымше гана ушнен. Марий калыкын историйже дене кылдалтше шуко шымлыме книгам, сылнымут литературымат лудын. Сергей Чавайнын произведенийлажым шергалын.
– ИКН предмет моткоч оҥай. Мый Марий автономный область кузе лиймым, калыкын ожнысо илышыже, йӱлаже нерген шуко пален налынам. Исторический теме Константин Коршуновын «Аксар ден Юлавий» драмыштыже, Яныш Ялкайнын «Андрий Толкын» повестьыштыже сайын почмо, тушечат калыкнан историйже дене кылдалтше шуко ум пален налынам, – ойла Аня.
Ӱдыр такшым Йошкар-Олаште шочын. Адакшым тудын аваже – марий, ачаже – татар. Изиж годым рушла мутланен, вара еш Волжский районыш илаш куснен. Икымше классыш лач Упшер школыш каен. Марла мутланаш Аня писын тунем шуын.
– Авам ден ковам эре марла мутланат, нуным колыштын, мыят марла кутыраш тӱҥалынам. А вара икымше классыш каен, марий йылмым тунемын, марла лудаш шӱмаҥынам. Микайын, Сергей Чавайнын произведенийыштым йӧратем. Писатель Пётр Корниловын кугезе уныкаже улам. Шкеже почеламутым рушла возем, марла возашат кумыл уло, тидлан марий савыртыш-влакым кучылт мошташем кӱлеш. Тунемам, эше чыла ончылно, – каласыш Аня.
А.Дмитриева чолгалыкшым чыла шӧрыныштат ончыкташ тырша. Сылнымут лудмашке эреак ушна, республик кӱкшытаныштат сеҥышыш лектын. Сайын тунемеш. Историй, ИКН, географий дене олимпиадыште шинчымашыжым терга. Тылеч посна Упшерысе музыкальный школын филиалыштыже фортепиано да вокал класслам тунем пытарен. Эшежым тудо «Движение Первых» толкынын пашашкыже ушнен. Тидлан кӧра тӱрлӧ олаште эртаралтше слётыш коштеш. Ӱмаште кеҥежым, мутлан, Самара кундемыште «иВолга» форумышто лийын. Аня мер илышыштат чулым. Тудо Волжский районысо Молодежный парламентын еҥже.
Чынжымак, йӧн улмо годым шуаралтман, мастарлыкым ончыкташ вожылман огыл. Тидым йоча годымак ышташ тӱҥалман.
И.Речкинын фотожо-влак.