Диабет чер чот шарлымылан кӧра Тӱнямбал диабет федераций ден Тазалык аралтыш тӱнямбал организаций 1991 ийыште Диабет чер дене кучедалме кечым палемдаш тӱҥалыныт. Сакыр диабет да ты чер деч шкем аралыме нерген Марий Элысе Тазалыкаралтыш министерствын тӱҥ внештатный эндокринологшо Людмила Егошина умылтара.
Ты чер ваштареш шогымаште еҥ-влакын йӧнышт ятыр жап лийын огыл. «Сакыр диабет» диагноз черлыеҥлан паремаш веле огыл, илашат ӱшаным пытарен. Вет инсулин (клетке-влаклан глюкозым намиен шукташ полшышо гормон) деч посна организм илен лектын ок сеҥе, эркын лунчыргаш тӱҥалеш.
Икымше инъекций
1922 ий январьыште Канадысе самырык шанчыеҥ Фредерик Бантинг диабетын неле формыж дене орланыше 14 ияш рвезе Леонард Томпсонлан инсулин инъекцийым ыштен. Икмыняр тыгай инъекцийым ыштыме деч вара рвезын тазалыкше палынак саемын. А пел ий эртымеке, тудо тыглай илыш дене илаш тӱҥалын.
Тидын нерген увер тӱня мучко шарлен, да 1922 ий мучаште у препарат эм рынкыште ужалалташ тӱҥалын. Сакыр диабет кызытат эмлаш лийдыме черлан шотлалтеш гынат, инсулинлан кӧра еҥ-влак ты черым ынде контролироватлен кертыт. А сакыр диабет дене кучедалме тӱнямбал кече (Ф.Бантинг лач ты кечын шочын) диабет нерген палдараш, тудын вияҥмыжым чактараш амал дене эртаралтеш.
Марий Элыште
Марий Элыш икымше эндокринолог 1962 ийыште тунемме деч вара толын. 1989 ийыште Республикысе эмлымверыште эндокринологий отделенийым почыныт. 1998 ийыште тушто Диабет школ пашам ышташ тӱҥалын. А 2003 ийыште Йошкар-Оласе 2-шо №-ан поликлиникыште эндокринологический рӱдерым да Диабет школым почыныт.
Кызыт Марий Элыште 22 эндокринолог пашам ышта. Йошкар-Оласе 2-шо №-ан поликлиникыште Район-влак кокласе эндокринологический рӱдер ден Республикысе клинический эмлымверыште Регионысо эндокринологический рӱдер почылтыныт. Республикысе кеч-могай район гыч сакыр диабетан черлыеҥ-влак тушто кӱлеш медполышым да эмым налын кертыт.
Мо дене лӱдыкшӧ?
Сакыр диабетын организмлан ыштыме эн кугу эҥгекше – вӱргорнылан:
– микроангиопатий – тыгыде вӱргорно-влак пытат (нефропатий, ретинопатий, диабетический полинейропатий чер-влак вияҥыт);
– ондакак инвалидность марте шуктышо макроангиопатий – кугурак вӱргорно-влаклан эҥгек ышталтеш (шӱмысӧ ишемический чер, шӱмын ситыдымашыже, цереброваскулярный чер-влак да периферический вӱргорно чер-влак вияҥыт).
Черлыеҥын осложнений ынже лий манын, эндокринолог-влак профилактикылан кугу тӱткышым ойырат. Садлан «сакыр диабет» диагнозан черлыеҥ идалыклан ик гана врач-офтальмолог дек коштшаш – тидыже сокыр лийме деч арала. Тыгак «Диабетическая стопа» кабинетыштат (Йошкар-Ола, Пролетарский урем, 68а №-ан пӧрт) кажне ийын лийман – тушто специалист-влак, йолым пӱчмӧ марте шукташ огыл манын, профилактикым эртарат.
Черланаш огыл манын…
– Глюкозо кугытым терген шогыман. Вӱрыштӧ сакыр мыняр улмым жапыштыже тергыман да врачын возен пуымо терапийым да диетым шуктыман. Гликированный гемоглобиным (пытартыш кок-кум тылзыште вӱр гемоглобинын кокла показательже) кум тылзылан ик гана тергыман. Врачын палемдыме показательыш шуаш тыршыман.
– Артериальный давленийым шотышто кучыман. Вӱр давленийым эре висыман да нормышто кучаш тыршыман.
– Вӱрыштӧ холестерин мыняр улмым тергыман.
– Тамакым шупшмым кудалтыман. Ты уда койыш лӱдыкшӧ факторлан шотлалтеш, да сакыр диабет неле формо дене эрта.
– Шукырак тарванылза. Тыге метаболизм саемеш, да клеткылаште инсулин сайынрак шулыктаралтеш.
– Пайдале кочкышым кочса. Кочкышышто клетчатке, белок, коя да углевод ситыше лийшаш. Сакырложаш, мӱй ден вареньым шагалрак кочман.
– Кап нелытым нормышто кучыза. Тыге сакыр диабетлан кӧра лекше нелылык деч шкендам араледа.
Марий Элысе Тазалыкаралтыш министерствын материалже негызеш ямдылыме.
https://ru.freepik.com/ сайт гыч налме фото.