Российыште 2010 ий годсек йоча-влаклан «ӱшан» телефон пашам ышта – 8 800 2000 122 номер (мобильный телефон гыч йыҥгырташ кӱчык номер – 124) дене йыҥгыртен, йоча-шамыч да нунын ача-аваштат психологий полышлан эҥертен кертыт. Йӱдшӧ-кечыже да оксам тӱлыде. Кажне йыҥгыр – анонимный.
Илышыште тӱрлыжат лиеш. Южгунам ешыште ача-ава да икшыве коклаште умылыдымаш лектеш, тыгай годым подростко-влаклан стресс але депрессий деч утлаш специалистын полышыжо кӱлеш. Полышым йодын, ача-ава, туныктышо-шамыч да йочам воспитатлыме аланыште пашам ыштыше моло еҥат йыҥгыртен кертыт. Экстренный психологий полышым да консультацийым квалификациян специалист-влак пуат. Йыҥгыртыше еҥ шке лӱмжым каласыдеат кертеш, а психолог тудын телефон номержым, кушто улмыжым ок пале.
Йоча-влаклан «ӱшан» телефон мо дене полша:
- ешыште але школышто лекше конфликтым решатлаш, тунемме дене кылдалтше але личный проблеме деч утлаш да моло нелылыкым кораҥдаш;
- ешыште нелылык лекме годым йоча да нунын ача-аваштлан полышым пуа;
- илышыште лекше нелылык деч утлымаште тӱрлӧ йӧн дене палдараш;
- кӧргыштӧ погынышо шыдым лукташ, шкем умылен да колышт мошташ, шке эмоцийым «чын корныш виктарен колташ».
Могай йодыш дене йыҥгырташ лиеш:
- нигӧм ужмо да нигӧ дене кутырымо ок шу;
- неле ситуацийыш логалында, мом ышташ огыда пале;
- школышто (уремыште, мӧҥгыштӧ) обижатленыт;
- иктаж-могай ситуацийыште шкем кузе кучаш огыда пале;
- йолташ дене вурседылында, кузе лияш?
- ешыште ача але ава дене туманленда, кӧргыштӧ тургыжланымашым кузе кораҥдаш?
- ача-ава тыйым огыт умыло, нунын пагалымашыштым кузе сулен налаш?
- школышто туныктышо-шамыч дене проблеме;
- шке таҥаш ӱдыр але рвезе келша, но тудлан чоным почаш аптыранеда;
- йолташ тамакым шупшеш (алкогольым йӱэш, наркотик дене варнен) – тудлан уда койыш деч утлаш кузе полшаш, кушто полышым йодаш?
- ончыкыжым могай корно дене каяш, могай профессийым ойырен налаш?
Оксам тӱлыде, лӱдде, шке нерген палдарыде…
- Тышке йыҥгыртымем нерген ача-авам пален огыт нал?
- Неле ситуацийыш логалынам. Но мӧҥгыштӧ да школышто тидын нерген кутыраш эше ямде омыл. Мом ышташ, ом пале. Психологлан чонем почам гын, шкаланем шке эшеат нелым ом ыште?
«Ӱшан» телефон дене йыҥгырташ ӱдыр-рвезе-шамыч лач тидланак лӱдыт – нунын проблемышт нерген чылан пален налыт манын шонат. Психологын полышыжлан эҥерташ – кӧргыштӧ кучымо ӧпке, титак да тургыжланымаш деч утлаш икымше ошкыл. Тиде – чоным почаш, проблемым йӧршеш вес могырым ончалаш да туддеч утлаш йӧн.
Кызытсе подростко-влак могай улыт?
Тиде йодышлан вашмутым Калыклан психолого-педагогический да социальный полышым пуышо «Доверие» рӱдерын психологшо А.Лаптева пуа:
– Ончычсо семынак кызытсе подростко-шамыч ум пален налаш, шонымашкышт шуаш тыршыше, но тыгодым петырыме чонан улыт. Эмоцийым тӱжвак лукташ пешыже огыт тырше, чыла кӧргыштӧ кучат. А кеч-могай эмоцийым «илен лекташ» кӱлеш. Уке гын, кӧргыштӧ погынышо шижмашым тӱжвак лукмо годым ӱдыр-рвезе-шамыч южгунам йоҥылыш корным ойырат – шкалан шке корштарен, капкылыштым эмгатат.
Молан нуно чоныштым огыт поч манын йодашат лиеш. Южо ешыште ача-ава йочаштын тургыжланымашыштым, проблемыштым огыт умыло. Але тидын нерген колышташ да нелылыкым кораҥдаш жапышт уке. Вет кызытсе ятыр кугыеҥын ача-аваштат шке жапыштыже утларакшым пашам ыштен иленыт, ешым пукшаш-йӱкташ тыршеныт, шке икшыве дене чоным почын кутырен огытыл. Садлан кызыт ятыр ача-ава шке икшывышт денат тыгаяк улыт – шке эмоцийыштым йочаштлан огыт ончыкто.
Шке таҥаш коклаштат подростко шкенжым «почеш», но тӱрыснек огыл: мыскылалтме деч лӱдын, шке лушкыдо могыржым тудо шылта. Тыге эркын дене ӱдыр-рвезе-шамыч кӧргӧ чонышкышт «кӧгӧным сакат» да тушко нигӧм огыт пурто. Тидланак йоча-влаклан «ӱшан» телефон ышталтын. Йыҥгыртен, психологий полышым налаш йӧн пуалтеш.
2025 ийыште, мутлан, правам аралыме шотышто йодыш дене утларак йыҥгыртеныт: кид дене шумо, мут дене шӱрдылмӧ годым мом ыштыме шотышто умылкаленыт. Тыгак наркотик але алкоголь зависимость шотышто полышым йодын йыҥгыртеныт: подростко веле огыл, кугыеҥ-шамычат.
2025 ийыште йыҥгыртыше-шамыч кокла гыч 15% наре еҥ пӧръеҥ, 69% годым ӱдырамаш-шамыч, 6,8% рвезе-влак да 9,4% ӱдыр-шамыч лийыныт. Тылеч ончычсо ий дене таҥастарымаште подростко-шамыч кугыеҥ-влак деч чӱчкыдынрак йыҥгырташ тӱҥалыныт.
Анастасия Александровна дек шукыж годым ача-ава-шамыч шке икшывыштын подростковый кризис шотышто полышым йодын толыт. Пытартыш жапыште кугыеҥ-влак йочаштын проблеме шотышто «шинчам огыт кумо», а профессионал полышлан эҥертат, тидыже куандара манын палдарыш психолог.
Подростко-икшыве-шамычын ача-аваштлан теве мом шотыш налман:
- Подросткын шке пространствыже лийшаш, тушко кугыеҥ шке «законжо» дене пурышаш огыл. Мутлан, пачерыште але пӧртыштӧ арулык эре лийже манын кутырен келшыман, а шке пӧлемжылан подростко шке мутым куча.
- Тӱрлӧ йодышым каҥашыме годым подросткынат шонымашыжым колыштман, каҥашыжым шотыш налман.
- Икшывым умылаш тыршыман, ситуацийым приниматлен моштыман. Подростко жап эрта, садлан ача-авалан чытышырак лийман. Тиде пагытыште икшыве шкенжым кугулан шотла, тудымат колышташ, ойлымыжым шотыш налаш кӱлеш. Подростко-йочан гормонжо «модмо» дене тудо шке эмоцийжым шукыж годым агрессийыш кусара. Ача-ава-влаклан тидланат ямде лийман.
- Тӱжвал сын, причёско, вургем шотышто подростко-влак экспериментым ыштылаш кумылан улыт. Тидат – шкем ончыктымаш. Ача-авалан тидын шотыштат чытышырак лияш тунемман. Вет кызыт огыл гын, вара кунам эше шкалан мо келша але укем пален налаш?
Шке икшывылан тушман огыл, йолташ лийза!