28 июль – 3 август – Мокш чер-влак шотышто профилактике арня
В ден С хронический гепатит-влак дене орланыше черлыеҥын мокш чот пыта, рак вияҥеш. Но нине чер-влакым чактараш, терген шогаш, а С гепатитым гын тичмашнек эмлаш лиеш. С гепатит нерген Марий Элысе Тазалык аралтыш министерствын тӱҥ внештатный инфекционистше Лариса Бочарова каласкала.
Мокш пыта
С гепатит – мокшлан эҥгекым ыштыше вирусан инфекций. Ты чер острый (кӱчык жапыште вияҥеш), тыгак хронический (кужу жап витара) формо дене вияҥеш. Айдеме коленат кертеш.
С гепатит деч вакцине уке, но тудым противовирусный препарат-влак дене эмлат. Чер нерген ондакрак пален налаш гын, мокш пешыже ок пыте, да ончыкыжым тазалыкым шотыш конден сеҥаш лиеш.
Вирусан С гепатитын острый инфекцийже-влак шукыж годым шкешт нерген палдарыде вияҥыт да илышлан лӱдыкшым ыштыше тӱрлӧ чер марте огыт шукто. Инфекций организмыш логалмеке, 30 процент наре черлыеҥ пел ий жапыште шке гыч паремеш. Моло 70 процент черлыеҥын хронический инфекций вияҥеш, тидын годым лишыл 20 ий жапыште мокш цирроз вияҥме лӱдыкшӧ 15-30 процентыш шуэш.
Кузе кусна?
Чер утларакшым тыге шарла:
- тазалык аралтыш учрежденийлаште шприц ден име-влакым удан стерилизоватлыме але уэш-пачаш кучылтмо годым;
- скринингым эртыдыман вӱр але вӱр компонент дене;
- инъекционный наркотик дене пайдаланыме годым вес еҥын инструментше гоч.
Инфекций черле ава деч азалан куснен кертеш, тыгак – вате-марийла малыме годым (тыгай годым вӱр лектеш гын).
Чызе шӧр, кочкыш, вӱд дене але ӧндалалтме, шупшалалтме, пырля кочмо-йӱмӧ годым С гепатит ок пиж.
Чер кузе палдырна?
Инфекций логалмеке, икмыняр арня жапыште шукыж годым нимогай пале ок шижалт. Инкубационный период кок арня гыч куд тылзе марте шуйнен кертеш. Черланымеке, тыгай симптом-влак лийын кертыт:
- кап температур кӱза,
- ӱнар уке,
- кочмо ок шу,
- шӱм нӧлта, укшинчыкта,
- мӱшкыр тураште кошта,
- шондо шемалге, кал ошалге тӱсан лийыт,
- йыжыҥ-влак коштат,
- сармужо (коваште, шинчаошо нарынче тӱсан лийыт).
Диагностике кок этап дене эртаралтеш:
Вирусан инфекцийым пален налаш серологический исследованийым эртарат (вирусан С гепатитлан антитела-влак улыт але укем тергат).
Тест черле улмым ончыкта гын, черлыеҥын вӱрыштыжӧ вирусан С гепатитын рибонуклеиновый кислотаже уло але укем пален налаш тестированийым эртарат. Тидыже хронический инфекций улмым пеҥгыдемдаш полша да эмлалташ тӱҥалаш кӱлеш. Тыгай тестым эртарыманак, вет инфекциян еҥ кокла гыч 30 процентшын виян иммунный системылан кӧра ты инфекций шке гыч эмлалтеш.
Черлыеҥын хронический инфекцийым муыныт гын, мокшлан мыняр эҥгек ышталтын (фиброз але цирроз), тергымашым эртарат. Нине данный-влаклан эҥертен, варажым черлыеҥым эмлыме йӧным келыштарат. Чер нерген ондакрак пален налаш гын, инфекцийын дене кылдалтше осложнений деч утлаш лиеш.
Тӱнямбалне ВИЧ диагноз дене илыше 39 млн наре еҥ кокла гыч 2,3 млн еҥжын вирусан С гепатит черын палыже (кызыт черле улмо але тылеч ончыч черланен эртарыме) палдырна. Лач хронический мокш чер-влаклан верч тӱнямбалне ВИЧ диагнозан еҥ-влак тӱҥ шотышто черланат да колат.
Кузе эмлалтман?
С гепатитым эмлаш ятыр сай йӧн уло. Терапий чер деч тичмашнек утлаш да ончыкыжым мокшым эмганыме деч утараш эртаралтеш. Тидын годым противовирусный препарат-влакым кучылтыт.
С гепатитан еҥ-влаклан илыш-йӱлам вашталтыман, мутлан, алкогольым йӱмым чарныман да кап нелытым шотыш кондыман. Чын эмлалташ гын, шукынжо чер деч йӧршеш утлен да ончыкыжым таза лийын кертыт.
Шарныман: С гепатитым эмлыме процесс тӱрлӧ лийын кертеш, вет терапийым врач-инфекционист келыштара.
Тергымаш да эмлалташ тӱҥалме йодыш шотышто илыме вер почеш поликлиникыште инфекционист, тыгак Республикысе СПИД-рӱдерыште специалист-шамыч деке кайыман.
«Продолжительная и активная жизнь» нацпроектын «Борьба с гепатитом С и минимизация рисков распространения данного заболевания» регионысо проектшым илышыш шыҥдараш Марий Элыште тений пел ийыште 50 млн наре теҥгем ойырымо. Тидыже 2025 ийлан ойырымо оксан 62 процент лиеш.
Федеральный да республикысе бюджетла гыч ойырымо 30,9 млн теҥгем эмым наледаш колтымо. Препарат-влакым вирусан хронический С гепатит дене орланыше да амбулаторийыште эмлалтше черлыеҥ-влаклан пуат. Республикыштына кызыт 131 тыгай еҥ эмлалтеш.
Тений регионысо ты проектым илышыш пурташ чылаже 81,8 млн теҥгем ойыраш палемдыме: федеральный бюджет гыч – 30,6 млн теҥгем, республикысе бюджет гыч – 0,3 млн теҥгем да обязательный медстрахований оксам – 50,9 млн теҥгем.