Тений августышто отпуск кече-влакым пайдалын эртараш, Шем теҥызыште йӱштылаш да мотор вершӧр-влакым ужын толаш шонымаш дене пошкудо Абхазийыш тарванышна.
Гагра районышто
Шке элыштым абхаз-влак Апсны маныт. Тидыже «Шӱм-чонын элже» манын кусаралтеш. Краснодар крайым эртен, Абхазий чекыш пурымеке, Гагра, Пицунда ола-влакым эртен кудална да Гагра районысо Лдзаа селасе ик унагудышто чарнышна. Калыкыште тиде верым Рыбзавод маныт. Тыште Шем теҥызын Пицундо бухтыжо верланен.
Селасе теҥыз воктене еҥ шуко огыл улмо дене ты вер эше чоным савырыш. Гагрым да Пицундым калык утларак пала, сандене тушто сер воктене ятыр канышым ужын, йӧндымырак чучо. Теве турагентстве-влакын иктешлымышт почеш, тений россиян-влак лишыл йотэл-влак кокла гыч ончычсо дене таҥастарымаште Абхазийым 20 процентлан шукынрак ойырен налыныт.
Мийыме селаштына моткоч шуко унагудо верланен. Тудым ончылгоч айлаш йӧнан. Суткаште кум-ныл веран люкс пӧлемлан кокла шот дене 7-10 тӱжем теҥгем тӱлыман. Кок еҥлан 4500 теҥгеланат тыглай пӧлемым муаш лиеш. Ик унагудыжын кочмыверже ыле, тораш коштмо ок кӱл.
Лачак ты тылзын (25 августышто) Российын Абхазийым зависитлалтдыме эллан шотлымыжлан 15 ий темын. Ме ты жап деч ондакрак мӧҥгышкӧ пӧртылна, сандене пайремле мероприятий-влакым телевизор дене ужын кодым.
А теве 33 ий ончыч, 1992 ий 14 августышто, тӱҥалше грузино-абхазский сар ондакысе СССР кумдыкышто лийше ик эн шуко вӱрым йоктарыме конфликтлан шотлалтеш. Тунам 413 кече кайыше кредалмаште тӱжем дене еҥ колен, шӱдӧ тӱжем еҥлан шке илыме вержым коден каяш верештын. Сандене ты кечын Абхазийыште ойганыме кече эртаралтын: отельлаште да моло вереат кугу йӱк-йӱан шоктен огыл, веселитлыме мероприятий-влакат лийын огыл.
Аапста эҥер воктеке…
А ме шке компанийна дене 14 августышто «Аапста» турыш миен коштынна.
Тиде экскурсий путырак оҥайын эртыш, тудым эше «9 в 1» маныт. Автобус дене мемнам саде Аапста эҥер воктеке наҥгайышт. Тушко кок шагат кудална. Эн ончычак джипп дене вӱдан, кӱэран верла гыч эртышна. Вӱд шыжыкталтеш, машина чот лӱҥгалтеш – кидкучышым кормыжтал от кучо гын, чот тӱкналтат але лектынат возат…
Вара эн нелыже тӱҥале: водопад деке ныл меҥге наре корным эртыман, тура курыкыш кӱзыман. «Кажне кечын курык гыч кечеш икмыняр гана кӱзен волем, мо йӧсыжӧ» шонымаш йоҥылыш лиеш. 285 метр кӱкшакаш кӱзенна. А тиде корным эрташ чытыш да вий-куат кӱлыт. Ярнышым, йошкаргышым, шӱлешт-шӱлешт ошкыльым, но сеҥышым! Окшаклен коштшо рвезе-влакат саде курыкым «нальыч». Мо оҥайже: курыкышто ушкал-влак коштыт. Кӧ Абхазийыште лийын пала, ушкал тыште – тиде шнуй вольык: урем покшелысе асфальт корныштат, моло вереат.
Яндар вӱдан Аацинский водопад деке миен, йӱштӧ вӱдшӧ дене шӱргынам шӱалтышна. Пӧртылмеке, кечывал кочкыш (шашлык, салат, йошкар арака) вучен. Варажым Аапста эҥерын каьонышкыжо пуш дене наҥгайышт. Курык коклаште чевер кечын шыратен ончымыжо куандарыме деч посна курыкышто изи пушеҥге ден вондерын шочмыштым ужна, южо еҥ курык гыч вӱдыш тӧрштен чывылалтынат шуктыш.
Кажне гаяк турист имне дене кудалыштын, арбалет гыч лӱйкален, тарзанке дене ик могыр гыч весыш волен, колым кучен, гамакыште канен, волейбол дене модын кертын.
Имньыш икымше гана кӱзен шичмыже мом шога?! Ваштарешем ош имне толын шогалмылан куанышым, да ик йырым лыжган гына кудал эртышым. Тарзанке денат «чоҥешташ» шонымаш чоныштем илен, тидат шукталте. Кидышкем арбалетат логале. «Тынар корным толмеҥге, яра огына кай ме мӧҥгӧ» шонымаш дене чылажымат эртышна да шарнымашеш ятыр фотосӱретым ыштышна. Ты кечысе экскурсий 3200 теҥгеш шуо.
Лыхны
Ты лӱмым кугыеҥ-влак сайынак палат, очыни. «Лыхны» йошкар аракам шукын тамлен онченыт. Новый Афоныш пещерым, водопадым ончаш кайымына годым ешартыш оксам тӱлаш да Лыхны селашке пураш, тошто храмым ончалаш темлышт. Ме тыгак ыштышна.
Экскурсоводын палдарымыж почеш, ты черкым Х курым тӱҥалтыште Георгий II абхаз князь (тудым Христолюбимов манын лӱмденыт) вуйлатыме годым чоҥеныт. Тудо Абхазийысе черке-влакын архитектуржын эталонжылан шотлалтеш. Йӱдвел Кавказыште ондак Аланский епархийыш пурышо ятыр храмым варажым тудым ончен ыштеныт.
Храм тачысе кече марте 924 ийыште чоҥымо семынак аралалтын. Сандене кӧргыштыжӧ акретле роспись-влак (тудым XIV курымышто возымо) улыт. Ты Успенский черке ик кечыланат шке пашажым чарнен огыл.
Черке воктенысе аланыште Абхазийын пӱрымашыжым палдарыше сӧй каен. А кызыт тыште имне дене таҥасымаш-влак эртаралтыт. Шукыж годым Шурным поген налме кече лӱмеш ноябрьын икымше кечылаштыже лиеш.
Ты Лыхны аланыштак Чачба князь тукымын (нуно 700 ий утла абхаз калыкым вуйлатен шогеныт) шаланыше дворецше шинча.
Тиде экскурсийлан 1700 теҥгем да Лыхны селаш пуртымылан 400 теҥгем тӱлышна. Эн ончыч Новый Афон оласе пӧръеҥ монастырьыш пуртышт, вара корнына Новоафонский карстовый пещерышкыла шуйныш. Тушко турист-влакым электричке наҥгая да мӧҥгеш конда. Шукын тудым ончаш шке семын мият, а билетлан черетше пеш кужу, кок-кум шагат дене шогат. Сандене экскурсий дене логалаш сайрак, билетым эскурсовод налын пуа. А мучашлан кумдан палыме «Псырцха» водопад деке наҥгаеныт.
Шкешотан пӱртӱс поянлыклан 1,5 гыч 2 млн марте ият уло, маныт. Келгытше – 183 метр. Кок шагат наре пещерыште коштна: кӧргыштыжӧ улшо Голубое ерым (кокымшыжо, Анатолия, кеҥежым йомеш), тӱрлӧ составан ятыр кӱм ужна. Пещерым 1975 ийыште турист-шамычлан почмо, корным келыштарыме. Вӱдын, пӱртӱсын вий-куатышт дене лийше поянлыкым ончен ӧрат. Ик вере кӱ гыч водопад кылмен шинчын, а вес вере йомакысе образ-влак койыт. Лач тыште «Приключения Тома Сойера и Гекльберри Финна» (1981) фильмысе Бекки дне Томын пещерыште йоммо сценыштым сниматленыт.
Абхазийысе курыкан верыште вӱдыжгӧ улмылан кӧра тунар чот шокшо огыл. Эсогыл вес кечылан вургемат кошкен огеш шу, сандене тушко каяш тарванеда гын, кок але кум купальникым налман. Ятыр фруктым тамлышна, нунын шочмо пушеҥге-влакымат ужна. Тусо калык чот поян манаш ок лий, сандене турист-шамычым вучат, ятыр программым темлат.
Марий Эл гыч тушко самолёт дене Сочи але Сухум марте (тений майыште аэропортым почыныт) чоҥешташ лиеш. Билетым ондакак налыда гын, шулдын шуэш. Поезд дене Сочи але Адлер марте миен шуаш, вара автобус дене каяш йӧнан.
Эльвира Терентьева.
Авторын фотожо-влак.
