Кугу Отечественный сар жапыште эн кӱкшӧ Совет Ушем Герой лӱмым 11,5 тӱжем салтак да офицер суленыт, шукынжо – колымеке. Марий кундемна гыч 36 рвезе тыгай лӱман лийын, тушеч 20 еҥже сӧй пасуэш вуйым пыштен. 36 еҥ гыч 18-же – марий еҥ. Сар деч вара тышке эше икмыняр еҥ илаш толын: пашам ыштен, ешым поген. Тыге чылаже Марий Элын историйыштыже 53 Совет Ушем Герой да Чап орденын 14 тичмаш кавалерже шотлалтыт.
Тидын нерген Российысе сарзе ушемын республикысе пӧлкажым вуйлатыше, историй науко кандидат Евгений Кузьмин каласкала.
Икымше улыт
Сар тӱҥалтыштак, совет салтак-влак талын кредалыныт. Марий мланде гыч икымше Герой – тиде Василий Архипов, 21 ияш рвезе, теҥгечысе студент. Тудо Н.К.Крупская лӱмеш Марий пединститутым пытарен, туныктышо лийын. Йошкар-Ола воктенысе Данилово селаште шочын. 1941 ий 30 декабрьыште Калуга областьысе Ямны ял воктене тале кредалмаште вуйым пыштен.
Марий-влак кокла гыч Совет Ушем Герой лӱмым Марий Турек районын шочшыжо Сергей Суворов сулен. 1942 ийыште 22 фашистым шкетак пыштен, чот сусыргымылан кӧра колен.
Амбразурым петыреныт
Совет Ушем Геройна-влак тӱрлӧ войскаште служитленыт: артиллерист, разведчик, лётчик лийыныт. Геройло поступко-влак коклаште – шке илышым чаманыде, амбразурым петырымаш. Тыге ыштыше кумытын улыт: Морко район гыч Василий Соловьёв, Юрино район гыч Константин Кутрухин, Волжский район гыч Зинон Прохоров.
Йолташ-влакым аралаш манын, амбразур, пулемёт ӱмбаке шке кап дене Совет Армийыште улшо-влак гына возыныт. Кугу Отечественный сар мучко ик тушман армийыштат тыге ыштен огытыл. Тыгай подвигым икымше гана 1943 ий 26 февральыште Александр Матросов ыштен.
Историй гыч палена, сарын икымше-кокымшо тылзыж гычак тыгай геройло койыш шуко лийын. Документ дене пеҥгыдемдыме икымше тыгай поступкым Новгород ола воктене танковый ротын политрукшо Александр Панкратов ыштен.
Совет салтак-влак чылаже 409 гана шке кап дене амбразурым петыреныт. Тушеч иктыже – ӱдырамаш, партизанке, подпольщице. 409 еҥ гыч 7 еҥже илен кодыныт, кеч нелын сусыргеныт гынат.
Соловьёвым шарнат
Морко район Изи Корамас ялыште 1915 ийыште шочшо Василий Соловьёв тыглай колхозник лийын, мӱкшым ончен. 1941 ийыште салтакыш каен. Сусырген, вара угыч армийыш пӧртылын. Батальонышто автоматчик лийын.
Тиде 1943 ий 28 августышто Смоленск областьысе Духовщинский район Жуково ял воктене лийын. Батальонлан немыч окоп-влак улман кӱкшакам налаш кӱштеныт, уке гын наступленийлан чарак ышталтеш. Автоматчик-влак эрдене штурмыш каеныт. В.Соловьёв кок пулемётный расчётым пытарен кертын.
Трук тудын воктене тушманын дзотшо лӱйкалаш тӱҥалын. Салтак-влак чылан мланде пелен пызнен возыныт, а пулемёт «сола» да «сола». Марий салтак дзот ӱмбаке тӧрштен да шке капше дене тудым петырен. Кок-кум секунд, вара дзотышто улшо немыч тиде капым шӱкалеш да умбакыже лӱйкалаш тӱҥалеш. Но ты кок-кум секунд – пеш чот кӱлешан жап, кунам совет салтак-влак, дзотым шеҥгеч блокироватлен да омсажым пудыртен пурен, тиде расчётым пытарен кертыныт. Соловьёвым, тыге ыштымыж дене тынар салтакым арален кодымыжлан тауштен, тиде кӱкшакаштак салют дене тоеныт.
Немыч-шамыч совет салтак-влакын тыгай койышышт деч чот лӱдыныт, манын ойленыт. Нунын тыгай инструкций улмаш: тушман дзотысо салтак колышо капым вашкерак шӱкалаш кок-кум метр кужытан тоям эре кучен.
В.Соловьёвым Духовщинский районышто кызытат шарнат. Тушто 2008 ийыште колымо верыштыже мемориалым угычын моторын ыштеныт. Меат тудым шарнена. Йошкар-Олаште Геройнан лӱмжым нумалше урем уло. Моркышто бюстым шогалтыме. Изи Корамас школ В.Соловьёвын лӱмжым нумалын.
Лӱддымӧ подпольщик
Совет Ушем Герой-влак деч посна тале, лӱддымӧ подпольщик, партизан-влак лийыныт. Мутлан, Гайнан Курмашевым налаш. Тудо Берлинысе подпольем вуйлатен, Муса Джалильын командирже лийын. Тудо политрук семын улмаш, почеламутым возен.
А могай пашам ыштен Берлиныште подпольный группо? Военнопленный-влак лагерьыште «Идель Урал» легионым ышташ тӱҥалыныт. Тушко татар, башкир, марий-влакым ушеныт, вара нуным совет салтак ваштареш кредалаш колташ шоненыт. Каласыман, «Идель Урал» нимогай лектышым пуэн огыл. Мемнан салтак-влак шкенан ваштареш каен огытыл, вигак пленыш сдаватлалтыныт. Гайнан Курмашевым 1944 ий августышто казнитленыт.
Ӱдыр-шамычат талын шогеныт
Эше палена мемнан тале ӱдыр-влак нерген. Тиде партизанке Мария Натунич, тале санинструктор Йылдыр Айглова, снайпер Серафима Москвичева улыт. Нуно чыланат сарыште вуйым пыштеныт.
Йошкар-Олаште шочшо Ольга Тихомирова партизан отрядыште тале разведчице да санинструктор лийын. Тудо 1943 ий 6 мартыште геройла колен. Окружений гыч лекташ тӱҥалше партизан отрядын командирже вуйым пыштен. Тунам 19 ияш ӱдыр тиде отрядым ончыко наҥгаен, тудат геройла колен.
Чыла Совет Ушем Геройна-влакым, подпольщик, партизан-шамычым шарнена, нунылан мемориал оҥа-влак улыт. Йошкар-Олаште, райрӱдылаште, моло вереат лӱмышт дене урем-влакым лӱмдымӧ.
Очко: Тачысе кечылан Совет Ушем Герой республикыштына уке. Пытартышлан мемнан деч лётчик Михаил Зарецких каен. Тудын ӱмыржӧ 2004 ий 30 декабрьыште кӱрылтын.
Ирина Гурьева ямдылен.
СНИМКЫШТЕ: Александр Матросовын подвигшым ончыктымо. В.Памфиловын сӱретше.