Морко район Нуж-Ключ ял Шеҥше ял шотан илемыш пура. Ты ялыште ончыч руш-влак гына иленыт. А кызыт кум уреман Нуж-Ключ марий ялыш савырнен, манаш лиеш.
Тиде ялыште 41 ий илыше Серафима Петровна Васильева (фотошто – шола тӱрыштӧ) тыгерак каласкала:
– Пошкудо Макарсола ялыште шочын-кушкынам, тушкак марлан лектынам. Вара пелашем дене Нуж-Ключыш илаш куснышна. Тунам ялыште Калинин лӱмеш совхозышто паша шолын. Тушко тӱрлӧ вер гыч ятыр еҥ пашаш толын. Нунылан илаш верым чоҥеныт. Тыге шуко еш шочын.
Такшым тиде ожно чылт руш ял ыле, маныт. Илаш куснымына годым руш-влак эше ятырынак иленыт, но икшывыштым нуно тунемаш але пашам ышташ ала-молан ӧрдыжкӧ колтеныт. Кеч паша вер лийын. Пустаҥше пӧрт олмылаш совхоз у илыме верым чоҥен. Варарак Молодёжный урем шочын, тушко самырык-шамычым пачер-влакым чоҥен илаш пуртеныт. Тыге руш ял эркын дене марлаҥын.
Ончыч Нуж-Ключышто тӱҥалтыш школ гына ыле, варажым тӱҥ школыш савырышт. А 1999 ийыште у кыдалаш школым чоҥышт. Ялысе клуб пашам ыштен, тушто чӱчкыдын концертым эртареныт, Йошкар-Ола гыч артист-шамыч чӱчкыдын толыныт. Книгагудо, кок кевыт лийыныт. Ял пеш гӱжлен илен. Совхоз контор, йочасад, медпункт, пекарне, межым почкымо машина ыльыч. Фермыште имньым, сӧснам онченыт, ушкал ферме пеш кугу лийын.
Кызыт кум уремыште: Рӱдӧ, Молодёжный да Школьный – лу наре руш еш ила, молыжо, иктаж 70 наре еш, марий. Самырык ешым парня дене шотлаш лиеш. Нуж-Ключ школ тӱҥ школыш савырнен. Ялыште ик кевыт, медпункт, школ пелен йочасад пашам ыштат. 2014 ийыште газым пуртеныт. Таве гыч вӱд пӧртышкак пура.
Серафима Петровна дене школышто вашлийын кутырышна. Тудо тушко йолташ ватыже-шамыч дене пырля толын. Чылан марий тувырым чиеныт.
Ӱдырамаш-влак сулен налме канышыште улыт. Ялыште шочын-кушшо моло еҥ семынак паша деч посна шинчен огыт мошто. Чылан вольыкым ашнат: казам, шорыкым, кайыквусым. Южышт – ушкалымат. Кугу пашам ваш-ваш полшен ыштат: пареҥгым шындат але луктыт, телылан шудым ямдылат. Кеҥежым пакчаште тошкыштыт. Емыж-саскалан, поҥгылан тораш кайыман огыл – чыла воктенак шочеш.
Ӱдырамаш-влак каналташат жапым муыт. Пайрем годым, шочмо кече-шамычымат ял шеҥгелнысе изи чодыраште эртараш йӧратат. Чайым шолтат, тамле сийым намият. Муралтат, тӱрлӧ нерген кутыралтен шинчат. Моркышто але пошкудо те марий концертым ончыктат гын, тушко погынен каят. Жапше годым Нуж-Ключ вате-влак шкештат мурымо-куштымо номерла дене выступатленыт.
Анфиса Сергеева, Йошкар-Оласе ик йочасадыште воспитатель:
– Йошкар-Олаште ешем дене ятыр ий илем. Но шочмо Нуж-Ключ ялышкем жап лийме годым миен толашак тыршем. Пӱртӱс пеш мотор. Пакча шеҥгелне олык ден пасула шарлен возыныт, тушко кеҥежым снегылан, олыкмӧрлан коштына. Воктенысе чодыраште эҥыжым, модым погена. Изиэм годым авам гына погаш коштын гын, кызыт ачам дене тидым ыштена.
Ялыштына пӱя уло, йоча годым тушко йӱштылаш куржталынна. А кызыт пӱяште колым кучат. Шошым ужава кычкырыме йӱк тушеч тораш йоҥгалтеш. Ончыч ял уремлаште корно уда ыле, а ынде асфальтым тӧр шарыме, пӧрт-влакат моторлыкышт дене тораш волгалтыт.
Шарнем, йочана годым ушкалым, шорыкым кӱташ чӱчкыдын логалын. Шорык кӱтӱжӧ могай кугу лийын! Кызыт кӱтӱжат ок лек. Эше имне вӱташ куанен коштынна. Имне-влаклан шудым кӱрын пукшенна, изи чомаштым ниялткаленна. Южгунам имне-влак урем мучко кӱтӱ дене кудал эртат ыле. Кугу фермыште сӧснам, ушкалым шуко онченыт. Эркын дене чылажат пытен толын. Туге гынат ялна шке илышыж дене ила. Школна пеш келша, администрацийыштат ял калык верч тыршат.
Ача-авамын суртшо асфальт урем деч ӧрдыжтырак верланен. Мыланем тиде келша гына: шып, машина-влак пешыже огыт кудалышт. Ола гыч Нуж-Ключыш кажне гана куанен мием. Тушто чонем кана.
Молан Нуж-Ключ?
Нуж-Ключ райрӱдӧ деч 20 меҥге тораште, йӱдвел-касвел могырым верланен. Яллан негызым XVIII курым кыдалне пошкудо Татарстан Республикысе Атня район гыч толшо икмыняр руш еш негызым пыштен. Легенде почеш, ожно тиде ял олмышто купан кугу чодыра лийын, маныт. Руш-влак илашышт келшыше верым кычал толыныт. Тиде верыш толын лектынытат, шоргыктен йогышо памашым ужыныт. Йӱмышт пеш шуын. Яндар вӱдым подылмыж годым ик пӧръеҥ моктен пелештен: «Ну уж ключ!» Тыге ял лӱм шочын.
Авторын да В.Алексеевын фотошт.