2025 ий мучаште Петрозаводскышто «Вепсянка» студийым пайремлын почыныт. Студийлан вепс ӱдыр-влак Юлия Апроду ден Дарья Полина вуйын шогат. Могай амал ӱдыр-шамычым ты пашалан таратен? Студийыште мом ыштат? Тидын да моло нергенат Юлия дене мутланена.
Калыкын илышыже
– «Вепсянка» студийыште Карелий Республикыште илыше да уна-влак вепс калыкын илышыж дене лишкырак палыме лийын кертыт. Ме йывыртена веле. Тидлан лӱмын интерактивный программым келыштаренна. Калыкнан йӱлаже, тӱвыраже, ыштыш-кучышыжо, йылмыже дене тӱрлӧ мастер-класс, мероприятий гоч палдарена. Интерактивный программе-шамычым исторический, археологический, этнографический сведений-влак негызеш ямдыленна. Ты пашам тӱҥалме деч ончыч лӱмын кугу шымлымаш пашам эртаренна, – каласкала вепс ӱдыр.
Студийысе ик луклаште тоштер полкым ыштеныт. Тушто вепс калыкын сурт-печыштыже кучылталтше тӱрлӧ арвер ден ӱзгарым экспонат семын чумыреныт. Нунын дене мероприятийым эртарыме годым уна-влакым палдарат. Полкылаште кӱмыж-совла, сӧрастарыш, шун, пу, кумыж гыч ыштыме арвер да молат улыт.
– Мастер-классым калыкнан усталыкше дене палдарыме сынаным эртарена. Участник-шамыч дене тӱрлӧ аралтышым ыштена. Тидлан пӱртӱс поянлыклан эҥертена: чодырасе, пасусо, кожласе материалым кучылтына. Тыгак куэм гыч шуко сӧрастарышым ыштыме нерген ончыктена. Тӱрлена, пидына, ургена. Икманаш, вепс калык ожно могай сомылым вораҥдарен, тудым кызытсе тукымлан ышташ туныктена.
Кажне мероприятийыш калык мастар-влакым ӱжына. Нуно шке пашаштышт профессионал улыт. Тӱрлымӧ, ненчыме, пидме сомылым сайын палат. Тыгодым участник-шамыч лекше йодышлам мастар-влаклан шканыштак пуэн кертыт. Тидыже пашам куштылемдаш, шинчымашым нӧлташ да кидым лывырташ сай йӧн, – палдара Юлия.
Вепс ӱдырын ойлымыж почеш, ончыкыжым Карелийысе сӱретче-шамыч дене мастер-классым эртараш шонат.
– Художникын шинчаж дене ужмо моторлыкым нимо дене таҥастараш огеш лий, тыге вепс калыкын ыштыш-кучышыжо эшеат «ылыжеш», шонем, – манеш Ю.Апроду.
Кумылышт лектын
Карелий Республикыште илыше вепс-влак нерген утларак пален налышт манын, ӱдыр-шамыч ончыкыжым республикысе газет ден журнал-шамыч дене вашлиймашым, мероприятийым эртараш шонат. Ты пунктым нуно планышкышт пуртеныт. Тидын дене ондакысе да кызытсе вепс-влакын илышыштым моло калыклан ончыктынешт.
– Тыгак ме у пашалан ямде улына. Кызытсе илышыште кучылтмо техникылан эҥертен, тӱрлӧ арверым ышташ туныктена. Но вепс калыкнан ожнысо ыштыш-кучышыжо тӱҥ пашаланна шотлена. Студийыштына уна-влак шке кид дене ыштыме сувенир сатумат налын кертыт. Нуным ме тыгак посна полкылаште вераҥденна.
Студийым почмеке, изирак иктешлымашымат ыштенна. Петрозаводскышто вепс калык гыч лекше ятыр еҥ шке калыкшын историйжым шымлаш кумылаҥын. Нунын коклаште илалшыжат, самырыкшат улыт. Тидыже моткоч куандара.
Очыни, шуко еҥым студийым молан «Вепсянка» манын лӱмдымына тургыжландара? Вепс йылмыште ӱдырамашым да пӧръеҥым посна род дене огыт ойыркале. Чыланыштымат вепс маныт, но ме Даша шӱжарем дене тыгай лӱмым пуаш кутырен келшенна. Тудо ойыртемалтшын, моторын йоҥга. Кызытсе самырык тукым лач тыгайым йӧрата, – радамла ӱдыр.
Юлиян ойлымыж почеш, Петрозаводскышто финн-угор тӱшкаш пурышо моло калык-влак нерген шуко вере ойлат, палдарат, а вепс-влак нерген уке. Тидыже ӱдыр-шамычын чоныштым шӱлыкаҥден. Нуно вепс тӱвыран, йӱлан, ыштыш-кучышын, йылмын вияҥмыжым ситышынак огыл шижыныт да студийым почаш кумылаҥыныт. Ынде «Вепсянка» студийыште кажне арнян вепс-влак дене кылдалтше тӱрлӧ мероприятий эртаралтыт. Вепс калык, ӱмырет кужу лийже!
Илыш пушеҥгыже
Вепс-шамычын тӱҥ пайремыштлан Илышын пушеҥгыже (Elonpu) шотлалтеш. Тудым Карелий Республикысе тӱрлӧ кундемыште кумдан палемдат. Кугу пайрем Шелтозера селаште эртаралтеш. Тушто национальный коллектив-влак выступатлат, ярмиҥга да моло мероприятий-влак лиедат. Рыберка ялыште Кол пайремым (Kalarand (кол сер манын кусаралтеш)) эртарат. Тушкат ятыр уна-влак погынат. Ер воктене эртаралтше пайремыште вепс-шамычын йӱлаштым, ыштыш-кучышыштым шарналтат, чылан пырля колым кучат.
Веҥылан когыльо
Ты кочкыш вепс-влакын традиционный когыльыштлан шотлалтеш. Тудым ышташ ӱмбалым, ӱйым, ложашым, сакырложашым да шинчалым кучылтыт. Чыла ингредиентым ушен, пеҥгыде руашым нӧштылыт. Руаш изишак кидыш пижшаш. 10-15 минут эртымеке, тыртыш-шамычым ыштат. Кажне тыртышым вичкыжеммешке шарат. Тудын пел могырышкыжо сакырложашым шавалтат да вес пел могыржо дене леведыт. Кочкыш пел тылзе форман лиеш. Тудын тӱржым моторын тӱрлат да салмаш пыштен жаритлат. Ты когыльо нерген вепс-шамычын шке калыкмутыштат уло.
- Карелий Республикыште чылаже кум тӱжем наре вепс ила. Нуно утларакшым Петрозаводскышто, Онежский ерын кечывалвел-касвел серыштыже лакемыныт. Шелтозера, Рыберка, Шокша яллаште утларак вераҥыныт. Вепс-шамыч ожнысек колым кученыт, вольыкым онченыт.
- Вепс йылмым школлаште да йочасадлаште шочмо йылме семын тунемыт. Петрозаводскысо кугыжаныш университетын филологический факультетыштыже прибалтийский-финнский йылме-влак факультет уло. Национальный йылме дене «Кодима» газет ден «Кипиня» йоча журнал лектыт. Верысе телевидений ден радиошто передаче-влак сниматлалтыт.
«Вепсянка» студийын архивше гыч налме фото-влак.