12 февральыште Йошкар-Олаште марий йылме да литератур дене регион-влак кокласе олимпиаде эртен. Тушко Татарстан Республик, Одо да Свердловск кундемла гыч участник-влак толыныт. Нуно сеҥыше-влак радамыш логалын огытыл гынат, шинчымашыштым, йылмым палымыштым сайын ончыктеныт.
Чолга шӱдыр гай чолга улыт
Удмуртийысе Алнаш район А.Ф.Виноградов лӱмеш Удмуртское Гондырево тӱҥ школышто марий йылме ден литературым туныктышо Людмила Анатольевна Макарова регион-влак кокласе олимпиадыш кок тунемшыжым: Полина Петрова ден Валентина Кузнецовам – конден. Полина марий йылме дене шинчымашыжым терген, а Валя – марий литератур дене.
– Школышкына 33 йоча коштеш. Марий йылме ден литературым Удмуртский Гондырево, Варале, Маскиял гыч 11 икшыве веле тунемеш, молышт – одо йылмым. Йоча-влак утларакшым шочмо йылмышт дене огыл, а рушла мутланат. Но кажне йоча шке калыкшын шкешотан улмыжым тӱрлӧ мероприятийыште вожылде ончыкта. Школыштына «Чолга шӱдыр» ансамбль уло. Тудым мый вуйлатем. Ансамбльыш коштшо марий ӱдыр-рвезе-влак (7-9-ше класс) Алнаш районысо веле огыл, республикысе, Российысе тӱрлӧ конкурсышко, мероприятийышке ушнат.
Одо кундемыште илыше марий-влак кугезе коча-кованан йӱлаштым шуктен шогена, тӱвыраштым аралена. Пайрем ӱстелнам перемеч эре сӧрастара. Уна-влакым команмелна, пура, пӱрӧ дене вашлийына, – манеш марий туныктышо.
Россий образований аланын почётан пашаеҥ, И.Я.Ямаков лӱмеш премийын лауреатше, «Одо Марий Ушемын» еҥже Людмила Анатольевна Удмуртское Гондырево школышто 1990 ий годсек тырша. Йоча-шамычым марий йылмым йӧраташ, марий улмышт дене кугешнаш туныкта. Каласыман, Алнаш районышто Людмила Макарова марий йылме ден литературым шкетын туныкта.
– Краеведенийлан кугу тӱткышым ойырем. Йоча-влак, шочмо кундемыштым шымлен, изирак материал-влакым возат. Нуно «Алнашский колхозник», Марий Эл Республикысе «Ямде лий!» йоча газетыште савыкталтыныт.
Шочмо йылмым палаш кӱлешак. Ача-ава тидым умылышаш улыт. Вет йылме деч посна калык йомеш. Йылме тӱвыранам, йӱланам аралаш да вияҥдаш полша.
Марий йылме одо йылме дене икгайрак шокта, йӱла ден тӱвыранат икгайрак. Кызыт Удмуртий Республикыште 15 наре марий ял уло, тушеч кум ялже: Варале, Маскиял да Изи Маскиял почиҥга – Алнаш районышто, – палдарыш Л.Макарова.
Людмила Анатольевна шочмо Маскиялыштыже Семык пайремым эртара. Тушто ялысе калык тӱрлӧ национальный кочкышым ямдыла, «Чолга шӱдыр» ансамбль чапле концертым ончыкта.
Л.Макарова пашаште веле огыл чулым. Борис пелашыж дене ныл ӱдырым ончен куштеныт. Кум икшывыже аважын корныжым ойыреныт – туныктышо лийыныт.
– Пелашем ик ялозанлыкыште механизаторлан пашам ышта. Мӧҥгыштӧ ушкалым, тунам, сӧснам, кайыквусым ончена. Ялысе еҥлан вольык деч посна неле да йокрок, шонем, – манеш Людмила Анатольевна.
Теве тыгай Одо кундемыште марий ӱдырамаш – чолга, чулым, пашаче.
Марий культурым угыч нӧлтат
Тений регион-влак кокласе олимпиадыште Свердловск кундем гыч лач ик участник лийын. Тиде Нижнесергинск район Ялгиян села гыч Маргарита Прохорова. 9-ше классын тунемшыжым туныктышыжо Нелли Николаевна Еникеева конден.
– Ялгиян тӱҥ школыштына 20 йоча шинчымашым пога. Марий йылме ден литератур предмет-влак уке улыт. Но регионысо компонет семын ИКН-ым пуртымо. 1-8-ше класслаш коштшо йоча-влаклан арнялан ик гана ИКН-ым туныктена.
Мый такшым технологийым туныктышо улам. Урок годым марий шомак-влакым кучылтам.
Школыштына ончыч марий йылмым туныктеныт. Лу ий ончыч ача-ава-влак шочмо йылмым тунемме шотышто отказым возаш тӱҥалыныт. Марий ешыште икшыве-влак рушла кутырат, туге гынат марла умылат. Но сӱрет эркын дене вашталтеш. 2022 ийыште тунемшем Маргарита Прохорова «Билингва» конкурсышто «Языки моего детсва» пашаж дене «Моё наследие» номинацийыште икымше степенян лауреат лийын. Тудым Москошто палемденыт. Тылеч ончыч «Моя малая Родина» регионысо конкурсышто призёр лийын.
Школыштына краеведений дене проект пашам возена да тудым конкурслаш луктына. Тылеч посна Шорыкйол пайремым эртарена, Кугу этнографий диктантым возена. Школысо тоштерын чолга еҥже-влак марий тӱр, вургем, кухньо нерген материалым погат да проектым ямдылат. Мемнан кундемысе национальный кочкышышт Марий Элысе марийын-влак деч изиш ойыртемалтеш. Соктам, туарам, мелнам, салмамуным, лашкам, подкогыльым йӧратена. Тылеч посна карта когыльым, дюакогыльым кӱэштына.
Кажне ийын школышто Кокла Уралысе калык-влакын кечыштым палемдена. Мемнан дене руш, марий, удмурт, мордва, пошкырт йоча-влак тунемыт. Чылан ваш келшен да умылен илат.
Школысо театрна уло. Тунемше-шамыч марла постановкым шындат. Свердловск кундемысе марий тувырым чиен, марий йӱлам шуктен, пайрем мероприятийым эртарат, марий мурым мурен моштат. Огыт вожыл, огыт ӧр, – каласкала Нелли Николаевна.
Н.Еникеева технологийым туныктышо семын декоративно-творческий занятийлаште марий тамга дене палдара, марий ӱштым ышташ туныкта. А Урал марий-влакын ӱштышт тӱрлӧ: одыла, оян, пота, ургымо, сӱан, пазар, рушла ӱштӧ-влакым ойырат. Чыла тидын дене Нелли Николаевна палдара. Марий калык шкешотан манын умылтара.