17-23 июльышто Марий Элысе «Авангард» военно-патриотический рӱдерыште финн-угор йоча-влаклан тӱнямбал лагерь эртаралтын.
Финн-угор тӱшкаш пурышо калык-влак Скандинавий гыч тӱҥалын Касвел Сибирь марте илат. Кызыт 25 миллион утла финн-угор еҥ шотлалтеш. Калык-влак тӱвырашт, историйышт, культурышт дене ойыртемалтыт. Но пӱртӱс дене кыл, илышумылымаш, кугезе кова-кочан йӱлаштым шуктымаш мемнам чыланнам ушат.
1991 ий годсек
Финн-угор йоча да самырык еҥ-влакын икымше слётышт 1991 ий августышто лийын. Кызыт тудым Марий Элысе молодежный политике комитет ден пырля «Эр вий» йоча да подростко организаций-влакын ушемышт эртарат. Тӱрлӧ ийыште Венгрийын, Финляндийын, Эстонийын делегацийышт участвоватленыт.
– Тений слётыш Карелий, Коми, Мордовий, Удмуртий, Татарстан, Киров, Угарман, Пермь кундемла гыч 150 участник толын. Ленинград областьыште финн-угор тӱшкаш пурышо изи чотан водь, ижор калык-влак илат. Слётышто нунын представительыштымат ужмо шуын. Марий Эл Правительстве лӱм дене Ленинград областьыш серышымат колтымо. Но тений шонымашна шукталтын огыл, – палдарыш «Эр вий» организацийым вуйлатыше Маргарита Маланова.
Слётын участникше-влак «Финно-угроведений университетыш» тунемаш пуреныт. Тушто йоча-шамычлан финн-угор калык-влакын ремеслашт, тӱвырашт, йӱлашт нерген лекцийым лудыныт. Университет пелен марий тӱр, ротанг гыч корзиҥгам пидме, куэ кумыж гыч тӱрлӧ арверым ыштыме да моло калык промысел дене кылдалтше мастерской лийын. Кӱсле дене шоктымо мастер-класс ӱдыр-рвезе-влаклан поснак чот келшен. Тудым палыме кӱслезе Галина Витальевна Гусева эртарен.
– Мероприятийна Кугу Отечественный сарыште сеҥымылан 80 ий теммылан пӧлеклалтын. Ме, организатор-влак, участник-шамычлан ончылгоч тукымын, кундемын историйыштым шымлаш ойленна. Шымлымаш негызеш ӱдыр-рвезе-влак ветеран, тыловик, сарын йочаже-влак нерген материалым ямдыленыт, – ойла М.Маланова.
Мордва эпос дене палдареныт
Финн-угор йоча-влаклан лагерьышке Мордовий Республик гыч делегаций уло кумылын ушнен.
Саранскысе «Тавла» образований рӱдерын педагогшо Ольга Дорофеева слётыш куд йочам конден. Ик ӱдыр – мокша, а молышт эрзя улыт. Нуно шкешотан лагерьым почмаште «Тюштя» эпос гыч эрзя калыкын вождьшо нерген усталык номерым ончыктеныт, калык куштымаш поснак сылне ыле. Ольга Сергеевна каласкала:
– Мый эрзя йылмым туныктышо улам. Садлан пален ойлен кертам: Мордва кундемыште самырык тукым шочмо йылме дене мутлана. Районлаште эрзя ден мокша йылме-влакым национальный семын тунемыт гын, Саранск оласе кажне школышто – кугыжаныш семын. Мордовийын рӱдолаштыже шочмо йылме дене мутланыше самырык еҥ шукынн улыт. Эрзя ден мокша калык-влак йылмышт, йӱлашт, тувырышт, эсогыл койыш-шоктышышт дене ойыртемалтыт. Эрзя-влак мокша дене таҥастарымаште шукырак улыт. Нуно утларакшым Сура эҥер сер воктене илат, а мокша-влак – Мокша эҥер сер воктене. Туге гынат ме чылан мордва улына.
Мый тений республикыштына «Эрзя йылмым эн сай туныктышо» конкурсышто сеҥенам. Тӱрлӧ мероприятийыш эреак ушнем. Йоча-влакым шочмо йылмым тунемаш кумсылаҥден шогем. Тидлан кӧра мылам да мыйын эн сайын тунемшем-влаклан финн-угор йоча лагерьыш каяш темленыт.
Лагерьыште Тюштя вождьна нерген каласкаленна. Тудо посна илыше эрзя ден мокша племена-влакым иктыш ушен. Калыкше-влак ваш келшен да умылен, тынысыште илышт манын тыршен.
200 наре веле кодын
Киров кундем Афанасьево район Московская ялысе коми-пермяк тӱвыра рӱдерын хормейстерже Ольга Аркадьевна Харина слётыш «Шарок» йоча фольклор ансамбльын ӱдыр-рвезыже-влакым конден. Тудо ойла:
– Коми-пермяк йылме гыч кусараш гын, шарок изэҥер манмым ончыкта. Коллективыш 20 наре йоча коштеш. Чылан коми-пермяк улыт, но ны ава-ачашт, ны шкешт шочмо йылмышт дене огыт мутлане. Чаманен каласыман, йылме йомеш. Кызыт Киров кундемыштына коми-пермяк йылме дене мутланыше 200 наре кугыеҥ веле. Сандене калык фольклорым арален кодаш тыршена. Муро-влакым тунемына. Кировышто илыше коми-пермяк-влак утларакшым ошалге да арава чурийвылышан, пелганде- сур шинчан улыт.
Шочмо йылмышт дене йӧратен мутланат
Финн-угор йоча лагерьыште лийме годым утларакшым рушла ойлымо йоҥген. Но Пермь крайысе делегаций вашла коми-пермяк йылме дене веле мутланеныт. Самырык-влакын шочмо йылмышт дене мутланымым ужын, чонышто куан тул ылыжын.
– Ме Кудымкар район Ошиб села гыч толынна. Куд йочам конденам. Чыланат школысо «Ен из» видеостудийын участникше улыт. Студийыштына калыкнан тӱвыраже, йӱлаже нерген фильмым войзена. Киноэкспедицийыш лектына. Пермь крайыште 100 тӱжем утла коми-пермяк ила. Каласен кодыман, перепись почеш, ончыч шагалрак лийме. Икмыняр ий ончыч шукынжо шке национальностьышт деч ала-молан вожылыныт, шочмо йылмышт дене мутланен огытыл. Коми-Пермяцкий округын Тӱвыра министерствыже йылмым аралымаште, культурнам вияҥдымаште чот тырша. Школлаште краеведений кружок-влак улыт. Кундемыште тӱрлӧ фестиваль эртаралтеш.
Профессий дене мый географ улам. Финн-угор калык-влак нерген шуко материалым лудынам, эреак шымлен шоҥем. Тыгай лагерьым эртарымылан кугу таум ойлынем. Пеш кӱлешан слёт, – каласкала Ошиб кыдалаш школысо видеостудийым вуйлатыше Людмила Ивановна Бабикова.
Пермь крайысе йоча-влак лагерьлан кыртмен ямдылалтыныт. Шкеныштын Кудым-Ош патырышт нерген сценкым шынденыт. Марий Элыш толаш нунылан спонсор-влак полшеныт. Людмила Бабикован мутшо почеш, нуным пуйто «Поле чудес» передачыш колтеныт.
Кажне кундем гыч толшо делегаций нерген возымо шуэш. Чылан уста, чолга улыт. Теве Татарстан кундемысе Буймо кыдалаш школын 9 тунемшыже лагерьыште участвоватлен. Марий койышыштым ончыктеныт. Мурашат, кушташат пеш кертыт. Йоча-влак тӱрлӧ фольклор ансамбльыш коштыт, «Ямде лий» газетыш чӱчкыдын возкалат.
Финн-угор йоча лагерьыште участник-влак «Келшымаш кӱварым» чоҥеныт. Лачак тыгай тенийысе слётын темыже. Ваш келшен, пагален илена гын веле элна виян лиеш.
М.Скобелевын, авторын да О.Майкован фотошт.