Поэт да актёр Йыван Кырлам калык умбакыжат шарнен шогыжо, тудын нерген шукырак палыже, тыгак Оно-Морко кундемын моторлыкшым ончыкташ манын, тысе Купсола ялын шочшыжо, Марий Элын калык писательже Зоя Дудина кум ий ончыч «Кырланур – луй модмо вер» проектым илышыш шыҥдараш тӱҥалын.
Шернур район Марисола Купсолаште 1900-ше ийла тӱҥалтыште кызытсе семынак пашам йӧратыше, мландым курал-ӱдышӧ, пайрем годым муралтен-кушталташ кумылан калык илен. Ик суртыштыжо, кок окнан пӧртыштӧ, нужна ешыште шочын-кушкын Йыван Кырла (Иванов Кирилл Иванович). Нунын сурт ончылно кок пызле шоген. Марисоласе икымше, Шернурысо кокымшо ступенян школ-влак деч вара Озаҥ университет пеленысе рабфакыште шинчымашым налын, 1929 ийыште ВГИК-ыш актёрлан тунемаш пурен. Кырлам кызытат «Путёвка в жизнь» икымше йӱкан фильмыште беспризорник Мустафан рольжым модмо гыч палена. А кузе тушто марла муралтаже! 1937 ийыште Марий Элыш илаш куснен да Марий театрыште пашам ышташ тӱҥалын. Тунамак палыме поэт ден актёрым калык тушман семын арестоватленыт да 10 ийлан эрык деч посна коденыт. 1943 ийыште 34 ияш марий пӧръеҥ Свердловск областьысе Краснотурьинск олаште неле паша дене орланен колен. Тушанак тойымо.
Тидлан ятыр жап эртен, Купсолаште тудын суртшат, тукымжат (?) кодын огытыл. Но ила ты еҥ нерген шарнымаш. Тыште веле огыл, а уло Марий кундемыште, чыла марий еҥын чоныштыжо.
Луй модмо вер, маныт
Йыван Кырлам калык умбакыжат шарнен шогыжо, тудын нерген шукырак палыже, тыгак Оно Купсола кундемын моторлыкшым ончыкташ манын, ты ялын шочшыжо, Марий Элын калык поэтше Зоя Дудина кум ий ончыч «Кырланур – луй модмо вер» проектым илышыш шыҥдараш тӱҥалын. «Мо шарнем, Купсолашке еҥ-влак эре толыныт. Тыште Йыван Кырлан шочмыж нерген паленыт. Шке семынышт ончен коштыныт», – ойла Зоя Михайловна.
Кырлан 100 ияш лӱмгечыжым республикыштына кумдан палемдыме. Тудын сурт олмо ваштарешыже шарныктыш кӱм вераҥдыме. Тушко кумылан еҥ-шамыч, йоча-влак толыт, пеледышым шындат, шарналтат, почеламутшым лудыт.
«Кырланур-луй модмо вер» мегапроектым тӱҥалмылан кум ий эртен. Тудо тӱрлӧ тыгыде проект гыч шога, кажныже Йыван Кырлан почеламутшо гыч корно-влак дене лӱмдалтын.
Икымше паша: Купсола корно воктен пушеҥгым шындыме. Тыгак памашым тӧрлымаш, ялын историйжым марий ял семын посна стендыш келыштарымаш жапым да вийым налыныт. Вет ты ялыште эреак марий-влак иленыт, тудын шкенжын акрет пушеҥган да кушкылан отыжо (изи кӱсото да кугу кӱсото), Агавайрем шелык, Шем кожер кӱсото улыт. Ялын историко-культурный да вершӧр памятник-влак шотышто стендым ыштыме, шӱгарлам тӧрлымӧ.
2023 ийыште турист маршрут ышталтын. Тудо Йошкар-Оласе кӱртньыгорно вокзал воктене Йыван Кырлалан шогалтыме памятник воктеч тӱҥалеш. Вара
Йошкар-Олан уремлаж дене эрта, вет тыштат Йыван Кырла коштын, Марий театрыште пашам ыштен. Шернур корно дене кудалме годым Кырлан модмо фильмжым ончыкташ, историйым каласкалаш тӱҥалыт. Шернур тоштерыш пурат, тудо школын ожнысо полатыштыже верланен, а тушто Кырлат тунемын. Тоштер тыгак – Шернур калыкын поянлыкшым ончыктышо вер. Тудым ончен лекде нигузе ок лий. Вара палыме тӱрлызӧ, кидмастар Лидия Веткинан чапле Тӱр тоштержым ончал лекташ йӧн лиеш. Купсола могырыш кудалме корнышто Марисола шӱгарлаште марий мурызо Василий Павлов ден актёр Геннадий Васильевын курымеш вочмо верышт уло. Нуным уштен лекташ келшен толеш. Тышеч тора огыл Желонкино ялыште тошто вӱдвакш верланен. Ойлат: Российыштыжат тыгай икте гына кодын. Тудым ончалманак. Вара – Марисола школ, тушто Кырлан шуко арверже аралалтеш: вургемже, серыш-влак, патефон. Тидым Тачана шӱжарже палыме туныктышо Зинаида Ермаковалан кучыктен. Школат тудын лӱмжым нумалеш. Тушеч корно Купсолашке шуйна.
Кок окнан пӧрт – Кырлан суртшо
Купсолаште турист корно эше кугурак верым айла. Тушко пурымаште да лекмаште шарныктыш-влак лийыт. Йыван Кырлан пытартыш ийлам эртарыме верлаж гыч кугу кӱм кондаш палемдыме. Тора Карелий (ныл ий тушто лийын) гыч кузе кондаш, эше рашемдалтеш. А Урал кундем гыч кӱм конден вераҥдыме. Тидлан кугу таум Урал гыч марий чолга еҥ Леонид Канакаев ден пелашыже Эльвира Трифоновалан ойлыман. Паша ышталтеш. Тидлан Зоя Михайловналан Марисола ял шотан илем вуйлатышын сомылжым жаплан шуктышо М.С.Максимов, Купсола ялын старостыжо В.И.Соловьёв, тудын полышкалышыже, йолташыже-влак да уло ял калык полшат.
Кум ий жапыште шуко ышталтын. Калык дене икойыш шумо, йӧным кычалме, шуко планым илышыш шыҥдарыме. Тау Юмылан, тау поро чонан чыла еҥлан. Ынде Кырлан пӧртшым чоҥыман. Кок окнан пӧрт, ончылныжо кок пызле шога. Кырлан илыме сурт олмышто шукертсек весе-влак илат, садлан верым тиддеч изиш умбалнырак ойырымо.
«Тиде 20-шо курым тӱҥалме жапысе йорлырак кресаньыкын пӧртшӧ лийшаш. Вет Кырла нужна еш гыч лектын. Тыгай нужна сурт, еш гыч тугай чапланыше еҥ лектын! Кузе, молан, могай йӧн дене тиде лийын? Тиде йодышым рашемдаш тыршем. Чоҥен шогалтен, коҥгам ыштен, шож мелнам тамлаш Юмо пӱрыжӧ», – ойла Зоя Дудина.
Шотлымо почеш, тичмашнек проект 3 миллионат 200 тӱжем теҥгеш шуын. А кызыт 1 миллионат 500 тӱжем теҥгелан пӧртым нӧлтен, леведыш йымак пуртымо. Сӱретче Сергей Таныгин лӱмын архив материал негызеш тидлан эскизым ямдылен, индивидуальный предприниматель Артур Светлаковын бригадыже чолган пашам ыштен. Пӧрт ик-кок ий шогышаш, шичшаш, а вара паша умбакыже шуйна. Эше ик гана ойлем: пӧрт кӧргӧ нужнарак ешын гай лийшаш. Вургем шотышто тӱрлызӧ Лидия Веткина, арвер шотышто кидмастар Виталий Кудрявцев полшаш тӱҥалыт. Чылажат пырля-пырля. Но пӧртым чоҥен шукташ изи огыл шийвундо кӱлеш. Тышке Зоя Дудинат, меат чыла кумылан еҥым ушнаш йодына. Кӧ мыняр кертеш, айста тунар полшаш тыршена.
Теве 6 декабрьыште М.Шкетан лӱмеш театрыште «Йыван Кырла. Путёвка в жизнь» документальный драме лиеш. Тушто погымо окса лач ты проектым илышыш шыҥдараш кая.
Оксам Зоя Дудина Марий калык погын годым погаш тӱҥалын. Иктылан ойлен, весылан. Йодын огыл, а умылтарен, каласкален. Кӧ акла Йыван Кырлам, кугешна тудын дене, шийвундым пуа. А уке але тудын оксаже шкаланже вес сомыллан чотак кӱлеш гын, ты гана ок пу. Но Йыван Кырлан пӧртшӧ – калык вий дене ыштыме паша. Тудым мучаш марте шуктыман да ӱшанена, палена: пӧрт лиеш.
З.Дудинан пуымо фото-влак.