Таче кече марте 80 наре отым шымлыме. А реестрыштына 327 кӱсото уло, тышеч иктыже, Звенигово район Эсмекпляк села воктенысе ото, федеральный кӱкшытанлан шотлалтеш.
Марий Элыште 12 Марий юмыйӱла организаций уло: иктыже республик кӱкшытан, молыжо районлаште верланен. Кажне районысо «Марий кумалтыш» але вес лӱман общине шке кумдыкыштыжо отылан вуйын шога. Тусо онаеҥ-влак кӱсотым да кумалтышым эртарыме верлам сайын палат. Тыгак икмыняр ожнысо отышто кызытеш огыт кумал, южыжым почыт.
Тидын нерген 2021 ий годсек Марий Элысе юмыйӱла ушемым вуйлатыше Александр Бирюков дене мутланышна.
– Марий Элыште марий юмыйӱла почеш кумалаш лийме вер-влакым шукертак палемдыме вет? Ты шотышто паша кажне ийын шукталт толмо нерген айста каласкалена.
– Республикыштына Тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министерствын вуйлатымыже да «Культура Марий Эл» проект почеш ото-влакым шымлат. Ондак районласе общине-влак министерствыш да мемнан организацийыш кӱсото-влакын спискыштым колтат. Ме тергена да могай отым чынжымак шымлаш кӱлмым рашемдена. Тыге кажне ийын 10-12 ото шымлалтеш.
Отылашке тӱрлӧ специалист лектын коштеш. Тушто могай кушкыл, пушеҥге кушмым, кунам да могай Юмылан кумалмым, кӧмыт, могай ялла гыч тушко коштмым, мыняр кумдыкым айлымыжым, чек-шамыч кушто верланымым – чыла умылен налыт. Тыгак отышто да тудын воктене памаш, корем, эҥер але ер улмым рашемден возат. Варажым реестрыш пурташ документым ямдылат.
– Йошкар-Олаште илыше марий-влакынат шке отышт уло.
– Йошкар-Олаште кумалтышым Тумер отышто 1990-ше ийлаште эртараш тӱҥалыныт. Тудо ола гыч кудал лекме Шернур тракт деч тораште огыл верланен.
А 2018 ийыште ме, рӱдолаште илыше марий-влак, погынен, Йошкар-Оласе юмыйӱла ушемым ыштышна, официальный регистрацийым эртышна. Таче мартеат ты сомылым шуктена. Юмыйӱла деке мелын шогышо калык тышке ушна. Идалыклан кок гана кумалаш лектына: шошым Агавайрем годым да Шыже кумалтыш годым.
Шыжым Тумер отышко каена. Тушто Мер отым посна почынна. Молан манаш гын олаште да тудын воктеныже тӱрлӧ калык ила, ме мер пашам ыштен шогена, сандене Мер Юмо мемнан деке лишкырак. А воктеныжак, ончылнырак верланыше верыште, Агавайрем кумалтышым эртарена.
Пеледыш пайрем кечын мероприятий деч ончыч Агавайрем Юмылан Пӱнчер отышто кумалына. Тудо Сомбатхейыште Пӱнчер аланыште (Сосновая роща маныт) верланен. Нуным кумалтышла деч ончыч тӱшкан эрыкташ лектына. Тиде кок отышто южгунам ик кечынак кок верыште кумалтыш-влак лийыт. Икманаш, пӱртӱсыштӧ отына уло, чылалан вер сита.
Умылтарена: кок отыжымат официально регистрироватлыме огыл. Тушто ожнысек кумалме шотышто пеҥгыдемдыме фактым архив документлаште муын огынал. Вет регистрироватлаш отышто 40 ий кумалман. А моло вере Йошкар-Ола кумдыкышто ото уке.
– Кажне пушеҥге воктекак шогалын кумалаш ок лий. Туге?
– Кумалтыш йӱла – шкешотан таинстве. Еҥ-влак Юмо дене кутыраш толыт. Марий-влак калык коштмо верлаште кумал шогеныт манмым нигушто возен кодымаште огына вашлий. Лачак тыге палдарыме: марий калык, чодырашке каен, нигӧат тидым ынже уж манын, кумалтышым шып шоген эртарен.
Ожно кумалтышым эртарыше кажне ешын шке отыжо лийын, кызытат южыжын уло. Уке гын, тиде йӱла радамым мӧҥгыштӧ шуктат. Еҥ ынже уж манын, шке ойгыж але куанже дене Юмо деке лектеш, надырым пуа. Сандене тидын годым уто еҥ лийшаш огыл.
Кугу Тӱня кумалтыш годымат пасу покшеке монь лектын огыт шогал, а ойырен налме верыш, кӱсотышко, погынен мият. Молан ме, кужу корным ончыде, Чумбылат деке каена? Районлаштат палемдыме отышко гына коштыт. Лӱмын ойырымо вер посна вий-куатан. Тушко каныме семын миен огыт тол, идалыклан ик гана але южо вере кум, вич идалыклан ик гана гына кумалтышым эртарат. Марий калык кӱсотыш да шӱгарлаш ик ийыште ик-кок гана веле шот-радамым шукташ кая. Нуно калык коштмо вер огытыл. Тӱрлӧ пашам йоҥылыш ышташ лийдыме нерген ача-авана, коча-кована изинекак туныктен шогат.
– Александр Васильевич, а кузе тений кундемыштына Шыже кумалтыш-влак эртаралтыт?
– Марий Элыште нуно 20 сентябрьыште тӱҥалыныт да 19 декабрь марте шуйнат. Кызыт районлаште кажне кугарнян але рушарнян лиеда. Ик кечын кум-ныл вере еш да ял дене кӱсотышко лектыт. Нуным эртараш манын, онаеҥ-влак вашла полшат, тӱрлӧ вере мият. Вет утларакшым кум-вич тулолмо дене кумалыт.
Тений черет почеш Тӱня кумалтыш Советский район Яҥгранур ял воктенысе Пӱнчеран отышто 26 октябрьыште лиеш. Тушко марий-влакым йӱла радамым шукташ вучена.
– Марий Элысе юмыйӱла ушемын шке проектшат уло.
– 2022 ий годсек ушемнан «Югыпого. Эргечыш корно» проектше почеш вес кундемлаште илыше марий-влак деке лектын коштына. Тушто онаеҥ, администрацийым вуйлатыше, марий калык дене вашлийын кутырена. Нунылан отым шымлыме сомылым, марий юмыйӱла радамым да моло йодышымат умылтарена.
Ты проект почеш пашашке тоштер пашаеҥ, отым шымлыше специалист, журналист-влакат ушненыт. Теве ик ганаже Пошкырт кундем Калтаса районышто ик отым шымленыт да тудым реестрыш пурташ мом ыштыме нерген каласкаленыт ыле.
Кӱсото-влакым Удмуртийыште, Угарманыште шымлен, реестрыш пуртымо. Кызыт ты паша Пошкырт кундемыште шукталтеш. Лачак тений тушто да Татарстаныште лийме. Тыгак Киров областьысе Кукмара районышко марий он, Алуш, деке миеныт. Тудым Челны татар ял воктене тойымо. Шукерте огыл тушто тамгам шогалтыме. А вес ийлан Виче кундемысе онаеҥ-влак дене вашлияш, отылашке миен толаш шонена.
Марий юмыйӱла ушемлан 2026 ийыште 35 ий темеш. Тиде датым вес кундемлаште илыше онаеҥ-шамыч дене пырля посна мероприятий дене эртарынешт.
Эльвира Терентьева.
Авторын да Республикысе юмыйӱла ушемын фотошт.
Александр Бирюков ден Йошкар-Оласе общинын тӱҥ онаеҥже Юрий Тушнурцев.
Тумер ото.