Морко район Усурт Вараҥыж ял деч 700 метр тораште кӱсото уло. Ты верым тысе калык чот жапла.
Тушко шонымо семын огыт кошт, лач кумалтышым эртарыме да тудлан ямдылалтме годым веле кӱсотыш пурат. Кумалтышым Усурт Вараҥыж ялын шочшыжо, «Марий кумалтыш» общинын Морко районысо ушемжым вуйлатыше, карт Георгий Актершев эртара.
– Ялысе отыштына 1827 ийыште марий калыкын эн кугу кумалтышыже лийын. Тунам кӱсотышкына тӱрлӧ кундем гыч вич тӱжем марий еҥ толын, 400 вуй вольыкым надырлан пуэныт. Кызыт ты отышто ныл ийлан ик гана Тӱня кумалтышым эртарена.
Ӱмаште октябрьыште тудо лийын. Марий-влак кумалтышыш молгунамсе семынак лудо, комбо, тага дене толыныт. Тӱҥ Ош Поро Кугу Юмылан оргамакым шогалтенна.
Такшым кумалтышым кажне шыжым Шеҥшыште эртарена. Эше Вуртем пасушто ото уло, тушкат коштына. Моркышто кум ий Курык Кугызалан кумалтыш лийын. Кажне ийын Чӱкша курыкышто, Кушнанурышто кумалтышым эртарена, – ойла Георгий Архипович.
Картын мутшо почеш, марий йӱлана илыже манын, самырык-шамычымат шке радамыш пуртыман, нуным туныктыман. Теве ӱмаште Усурт Вараҥыж ял воктенысе отышто Тӱня кумалтышым эртарыме годым Георгий Архипович ты ялынак эргыже Станислав Орсланович Актугановлан теркупшым упшалтен.
– Декабрь мучаште але январь тӱҥалтыште «Марий кумалтыш» общинын Морко районысо ушемже погынымашым ышта. Идалыкаш паша лектышнам иктешлена да ончыкылык планнам палемдена. Тений Токсар ял воктене (пытыше ял) кумалтышым эртарынена ыле, но тӱрлӧ амаллан кӧра ямдылалт ышна шу, вес ийын шонымашна шукталтеш манын ӱшанена. Тушто кумалтыш 2005 ий марте лийын. Тиде йӱлам угыч пӧртылташ шонена, – палдарыш карт.
Вараҥыж кундемыште ожнысек марий йӱлам кучен шогат. Тыште нигунам черке лийын огыл. Порым шонен, ласка илышым Ош Поро Кугу Юмо деч йодыт. Кугезе коча-кован сугыньыштым кызытат шуктат.