4-10 август – Азалан чызе шӧрым пукшымым шаркалыме арня
Шочын вочшо азалан аван шӧржӧ – эн кӱлешан, эн пайдале кочкыш. Чызе шӧрын составше кушшо организмлан нимо деч чот келшен толеш. Тудым ӱдырамашын организмыштыже ышталтше пӱртӱсын чудыжо манашат лиеш. Чызе шӧрым пукшымын кӱлешлыкше нерген Марий Элысе Тазалык аралтыш министерствын Ава лийме да йоча пагытым аралыме пӧлкажым вуйлатыше Галина Мурзаева каласкала.
Чыла – шӧрыштӧ
Чызе шӧрыштӧ кӱлеш чыла питательный вещества уло: белок, жир, углевод ден витамин-влак. Нуно азалан (тӱҥ шотышто куд тылзыж марте) аван мӱшкырыштӧ лиймыж деч вара вашталтышлан тунемашыже полшат.
Аза кушмо семын чызе шӧрын составше вашталтеш. Тыге ньоган капкылже, уш-акылже вияҥашышт кӱлеш чыла питательный вещества организмыш логалеш, да ньоган тазалыкше пеҥгыдемеш.
Кочкыш гына огыл
Чызе шӧр азалан кочкыш гына огыл. Тылеч посна аван шӧржӧ моло пайдамат пуа.
– Тӱрлӧ инфекций деч арала
Иммунный компонент-влак (лейкоцит, микроб-влак ваштареш кучедалше вещества да молат) азалан инфекций ваштареш шогашыже полшат. Аван шӧржым кочшо йоча тӱрлӧ чер деч сайынрак аралалтеш. Пӱсӧ да хронический инфекций-влак шотышто профилактике семынат чызе шӧрым шотлаш лиеш. Чызе шӧрым кочшо аза, мутлан, пылыш пуалме (средний отит), шолора инфекций-влак, шӱлымӧ системе чер-шамыч дене ок орлане.
– Сайын мала
Йӱдым пукшымо годым чызе шӧрыштӧ нейромедиатор-влак (азалан пеҥгыдын малашыже полшат) утларак шуко улыт. Тыге, аза шочмеке, икымше тылзылаште ава шӧр ньоган малыме да малыдыме ритмжым шотыш кондаш полша. Тыгай аза у условийланат вашке тунемеш.
– Мӱшкырлан пайдале
Шочын вочшо азан шолораже яндар. Иктаж арня гыч тушто миллиард дене бактерий-влак «илаш» тӱҥалыт. Чызе шӧр пагар да шолора системыш пайдале микроорганизм-влакым «илаш пурташ» полша.
– Тамым палаш полша
Чызе шӧрын тамже азам пукшышо ӱдырамашын мом кочмыж дене кылдалтын. Ӱдырамашын тӱрлӧ да тыгодым пайдале кочкышым кочмыж годым азажат тамым ойыркалаш тунемеш.
– Фермент-влакын пайдашт
Амилаза, липаза да моло фермент организмыште вещества-влак алмашталтме процесслан вуйын шогат. Нунын деч посна азан пагар да шолора нӧргӧ системыже пайдале вещества-влак дене организмым пойдарен ок сеҥе ыле.
– Лыпландара
Шочмекыже, икымше ийлаште ньога шукылан тунемеш, тӱням шымла. Тыгай годым тудын нерве системыже вашке ноя, садлан южгунам шортшо але кечкыжше азам лыпландараш нелырак. А чызым кочмыж годым йоча аралалтмыжым, ава пелен улмыжым шижеш. Тылеч посна шӧрыштӧ улшо холецистокинин да окситоцин ньогам лыпландарат.
Пӱртӱс ӱдырамашлан шке шочшыжлан эн сай кочкышым пукшаш йӧным пӧлеклен. Чызе шӧрыштӧ шуко пайдале вещества уло, нуным искусственный йӧн дене ямдылыме нимогай смесь дене алмашташ ок лий. Садлан чызе шӧр азан мӱшкыржым тема веле огыл, тыгак тудлан тазарак да пиаланрак лияшыже полша.
Нимо деч пайдале
Йошкар-Олаште илыше Саша ден Виолетта Егоровмыт ешыште тений кугу куан лийын – кум тылзе ончыч Ксения ӱдырышт шочын. Ача-ава лияш самырык мужыр ончылгоч ямдылалтын, тидын дене кылдалтше кӱлеш литературым лудын. Эсогыл йочам ыштыме пӧртыштат, аза шочмо годым, Саша пелашыж пелен лийын – тыге ончылгоч кутырен келшеныт.
Азам пукшымо нерген Виолетта теве мом ойла:
– Азалан чызе шӧрым але смесьым пукшымо шотышто шонкалымаш лийынат огыл: нимогай смесьым ом пукшо! Эшежым чызым пукшымо дене пайдаже изи падырашлан веле огыл, аважланат лиеш. Вет азам ыштымеке, ӱдырамашын организмже тыге вашкерак «паремеш». Тидым шанчыеҥ-влак доказатленыт, шке гочат шижам.
Адакшым йӱдым кынелын, смесьым ямдылен коштмеш, йочалан чызым пуаш йӧнанрак. Южгунам азам ыштыше ӱдырамашын шӧржӧ йомеш, тыгай годым смесь деч посна серлагаш ок лий. Но южо ава капкыл моторлыкшым арален кодымо амал дене ньогажлан чызым пукшымо деч шке кумылын кораҥеш. Кажне еҥ мом ыштышашым шке пала, конешне, но мый тыгайым ом умыло. Вет чызе шӧр йочалан нимо деч пайдале. Пукшымо годым ава ден аза коклаште кыл пеҥгыдемеш, йочан тазалыкшылан пайда нерген ойлыманат огыл.
Йочам ик ий марте чызым пукшыманак, шонем. Тӱҥалтыште, кунам азан шолора системыже пеҥгыдемеш, чызым пукшышо ӱдырамашлан мом кочмо шотышто тӱткырак лийман. Пакчасаскам, аллергийым луктын кертше моло емыжым да кочкышым, мутлан мӱйым, шагалрак да шекланенрак кочман. Азам пукшымо пагытем лач кеҥежлан логалын. Ялыш мийыме годым, пакчаш лектын, йыраҥ гыч свежа киярым але помидорым, петрушкым, салат лышташым кочмо шуэш. Но чытем, уке гын изи чукаемын мӱшкыржӧ коршташ тӱҥалын кертеш.
Аваланат, азаланат сай лийже
«Семья» нацпроектын «Охрана материнства и детства» регионысо проектше почеш Йошкар-Оласе Перинатальный рӱдерым у оборудованийым наледаш 250 млн наре теҥгем ойыраш палемдыме.
Перинатальный рӱдерын кӱкшӧ технологий дене пойдарыме у корпусыштыжо ӱдырамашын мӱшкыран улмыж, азам ыштымыж годым да варажымат медполышым пуаш, тыгак медпашаеҥ-влаклан пашам ышташышт чыла условийым келыштарыме. У оборудованийым наледыме дене паша лектыш эшеат кушкеш, шочшо аза-влакын тазалыкыштым веле огыл, илышыштымат арален кодаш йӧн ешаралтеш.
– «Семья» нацпроектлан кӧра азам ыштыме кум резервный залыш кӱлеш оборудованийым наледена. Тыге моло залыште генеральный мойко годым мӱшкыран ӱдырамаш-влакым тошто корпусыш колтыман огыл.
Мультифильтрат у аппаратым ик эн кӱлешанлан шотлем. Тудын дене вӱрым эрыктыме процедурым эртарена. Чот неле ситуацийыште – пӱсӧ вергын читыдымашыже годым – ты прибор вергысе заместительный терапийым эртара. Ончыч тыгай годым кӱлеш терапийым эртараш ӱдырамашым Республикысе клинический эмлымверыш колтена ыле, – каласкала Перинатальный рӱдерын тӱҥ врачше Ирина Виноградова.