1986 ий 26 апрельыште йӱдым Чернобыльский атомный электростанцийын (Украина ССР (кызыт – Украина) Припять ола воктене) нылымше энергоблокыштыжо атомный реактор пудештын. Тиде атомный энергетикын историйыштыже эн кугу аварийлан шотлалтеш.
Аварий деч вара йырым-йырысе кумдыкыш шуко радиоактивный вещества логалын – Украинын, Беларусьын, Российын да Европысо моло элын кумдыкшым аяраҥден.
Аварий лиймеке, кум тылзыште 30 еҥ колен, 1987-2004 ийлаште – эше 19 еҥ.
Аварийым ликвидироватлыше-шамыч кокла гыч 134 еҥлан пӱсӧ лучевой чер пижын. Станций пашаеҥ да аварийым ликвидироватлыше-шамычлан логалше кугу облучений ешартыш эше ныл тӱжем еҥ колымын амалже лийын кертеш.
АЭС воктенысе 30 меҥге кумдыкышто, Припять (47 тӱжем еҥ) ден Чернобыль (13 тӱжем еҥ) олалам тушко пуртымо, уло калыкым – 115 тӱжем наре еҥым – эвакуироватлыме.
Аварий годым лийше эҥгекым кораҥдаш 1986-1992 ийлаште Совет Ушем гыч 400 гыч 800 тӱжем наре еҥым кондымо: пожарный, шанчыеҥ, станций пашаеҥ, доброволец ден военнослужащий-влакым. Нунын кокла гыч шукынжо аварий лийме деч вара кум тылзе жапыште коленыт. Молышт кугу облученийлан кӧра инвалид лийыныт.
МАССР гыч тушко 1800 еҥ каен. Нунын кокла гыч кызыт 220 еҥже ила, 132-шо – Йошкар-Олаште.
Чернобыль АЭС-ыште аварий лийме кумдыкыш А.Сорокинымат (фотошто пурла гыч – кокымшо) колтеныт. Йошкар-Олаште илыше Андрей Николаевич тунам Минскысе оперативный полкышто срочный службым эртен. 40 ий ончыч лийше событий нерген тудо тыгерак шарналта:
– Чернобыльыш 1987 ий январьыште логалынна да 1988 ий ноябрь марте тушто лийынна. Патрульно-постовой службым эртенна: «зона отчуждения» манме кумдыкым да станцийымат мародёр-влак деч ороленна.
Мо эн чот шарналт кодын – пуйто чон вошт витыше шып, нимогай йӱк-йӱан ок шокто. Ик еҥат уке, ял ден селала пустаҥше улыт. Эҥгек лийме нерген палаш огыл гын, чодыра пуйто тыглай гай, лач атомный станций воктене пушеҥге-влак радиаций деч нарынчалгеныт ыле.
Конешне, тушто лийме тазалыклан эҥгекым ыштен. Кызытат шкеж нерген палдара. Адакшым тунам мом ужмо нигунам ок мондалт.