10-16 август – Шӱм-вӱргорно чер-влак шотышто профилактике арня (11 август – Таза шӱмын тӱнямбал кечыж – вашеш)
Тӱнямбалне шӱм-вӱргорно чер-влак колымаш марте шуктышо тӱҥ амаллан ятыр ий шотлалтыт. Нунын радамыште – артериальный гипертоний, шӱмын ишемический черже, инсульт, аритмий, периферический артерий чер-влак. Шӱм чер-влакым эмлыме сай лектышым пуа. Но шӱм-вӱргорно чер-влак деч колымашым иземдымаште профилактикын – таза илыш-йӱлам кучымын да лӱдыкшыдымылык факторым иземдымын – рольжо эшеат кугу. Тидын нерген Йошкар-Оласе клинический эмлымверысе регионысо вӱргорно рӱдерын неотложный кардеологий отделенийжым вуйлатыше Наталья Маслова радамла.
Чактараш лиеш
Тыгай лӱдыкшыдымылык фактор-влак вашталташ лийдымылан (модифицируемый огыл) шелалтыт. Ты тӱшкаш 45 ияш деч кугурак ийготан пӧръеҥ-шамыч, 55 ияш да кугурак ийготан ӱдырамаш-влак, родо-тукым коклаште шӱм-вӱргорно черан-влак улмым пуртыман.
Модифицируемый лӱдыкшӧ фактор-влакым айдеме вашталтен кертеш, тыге шӱм-вӱргорно чер-влакым чактарен сеҥа. Тыгай лӱдыкшӧ фактор-влакым шотышто кучаш лиеш: гипертоний, вӱрыштӧ холестерин кугыт, сакыр диабет, тамакым шупшмо, алкогольым утыждене шуко йӱмӧ, шагал тарванылме, уто кап нелыт, стресс.
Гипертоний черын тӱҥ палыжлан артериальный давлений чот кӱзымӧ, 140/90 мм рт.ст. деч шукырак, шотлалтеш. Кугу артериальный давлений дене орланыше-влак кокла гыч 50% наре еҥже гына черле улмыж нерген пала, но нунын кокла гыч чылан огыл эмлалтыт. Гипертоний черым эмлаш огыл гын, организм ятыр нелылык дене тӱкна: инсульт, миокард инфаркт, шӱм да верге ситыдымашлык лийын сеҥат. Садлан врачын возен пуымо гипотензивный препарат-влакым приниматлыман да артериальный давленийлан 140/90 мм рт.ст. деч утла кугемаш пуыман огыл.
Пайдалым кочса, шукырак тарванылза
Сакыр диабет шӱм-вӱргорно чер вияҥме лӱдыкшым кок пачаш кугемда, садлан эндокринологын темлымыжым шуктыман да вӱрыштӧ глюкозо кугытым нормышто кучыман.
Вӱрыштӧ холестерин кугытым тергыза, кугурак гын, препарат-влакым йӱаш тӱҥалме шотышто врач дене каҥашыза. Мом кочмыдам шотыш налза: шагал коян таза кочкышым, пакчасаскам да фруктым, неле углеводан кочкыш сатум, колым кочса. Коян шылым, нугыдо шыл лемым, коям, колбасам, сосискым, налме пельменьым, шыл консервым, майонезым рацион гыч кораҥдыза.
Шукырак тарванылза да физический упражнений-влакым ыштылза (кажне кечын 30 минут деч шагал огыл). Шӱм дене нелылык уло да эмым йӱыда гын, тидын шотышто врач дене каҥашыза. Нагрузко кугу лийшаш да стенокардий але шӱлыш петырныме марте шуктышаш огыл. Аэробный сынан физический нагрузко пайдалылан шотлалтеш – йолын коштмо, велосипед дене кудалыштме, сурт кокласе але сад участкысе сомылым шуктымо, йӱдвел коштмаш, куштымаш, ече дене коштмаш, коньки дене мунчалтымаш, иймаш. Капкылым тарватыме кугурак ийготан-влак коклаште сусырген але камвозын кертмым иземда, шоҥгемме процесс эркышна. Кочмо деч вара вигак тарванылме але физический упражненийым ыштыме йӧнан огыл. Капкыл нелытым терген шогыман, кыдал кӱжгытым висыман (пӧръеҥ-влакын 102 см да ӱдырамаш-шамычын 88 см деч кӱжгӱрак кыдал абдоминальный ожирений нерген шижтара, тидыже шӱм-вӱргорно осложнений лийын кертме лӱдыкшӧ дене кылдалтын).
Тамакым ида шупш!
Тамакым шупшмо шӱм-вӱргорно чер-влаклан вияҥаш сайынак полша: шӱмын ишемический черже, ишемический инсульт, периферический артерий-влак чер лийын сеҥат. Шӱм-вӱргорно чер-влак вияҥын кертме да тудын деч колымо лӱдыкшӧ тамакым шукырак шупшмо дене эшеат кугемеш да 45 ияш марте тамакым шупшмым кудалтыме годым иземеш. Тамакым шупшдымо еҥ-шамыч дене таҥастарымаште 50 ияш деч самырыкрак тӱргышӧ-влакын шӱм-вӱргорно чер вияҥын кертме лӱдыкшӧ вич пачаш кугурак. Таза илыш-йӱлам кучышо-шамыч дене таҥастарымаште тамакым шупшшо 40-59 ияш пӧръеҥ-влакын да 30-69 ияш ӱдырамаш-шамычын шӱмын ишемический черже деч колен кертме лӱдыкшӧ кум пачаш кугурак. Тамакым шупшмо (тышке шикшдыме табак да никотинын у формыжо-влакат: электронный сигарет, вейп – пурат) эре лӱдыкшӧ. Тӱргымым чарнымаш ик ий гычак шӱм-вӱргорно чер деч колымо лӱдыкшым 50%-лан иземда, тыгодым гипотензивный але гиполипидемический препарат-влакым ӱмыр мучко приниматлыме – 25%-лан гына.
Шӱм-вӱргорно чер-влак деч профилактике шотышто алкогольым йӱаш огыт темле. Алкогольын лӱдыкшыдымӧ дозыжо уке.
Кызыт шӱм-вӱргорно чер-влакым эмлымаште эм деч посна кӱкшӧ технологиян йӧн-влак дене (хирургический, эндоваскулярный) пайдаланат. Тӱҥжӧ – врач деке полышым жапыштыже йодын мийыман, тергалтман, эмлалташ тӱҥалман, илыш-йӱлам вашталтыман. Ондакрак тидым ыштеда гын, эмлымаш сайрак лектышым пуа, осложнений шагалрак лиеш. Шке шӱмланда таза лияш полшыза.