Кызытсе марий шымлызе-влак коклаште кыртмен тыршыше кокла гыч иктыже – В.М.Васильев лӱмеш Марий научно-шымлыше институтын кугурак научный пашаеҥже Олег Арсентьевич Сергеев. Филологий науко кандидат, Марий Эл наукын сулло пашаеҥже, М.Н.Янтемир лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше шке серыпле пашаж дене эре ончыко ошкылеш да ятыр у шымлымаш пашаж дене калыкым палдаренак шога.
Кодшо кечылаште О.А.Сергеев 65 ийым темыш. Эртыме корныштыжо 400 чоло научный пашам возен, тышеч – 17 книга. Тышке монографий, учебник, тунемме пособий, программе, мутер-влак пурат.
– Олег Арсентьевич, Те лексикографийым, лексикологийым, марий возыктышын историйжым, марий йылмын стилистикыжым, мут ышталтмашым шымледа. А ты пагытыште могай направлений кумылдам налын?
– Шымлымаш паша теме кушмо семын толеш. XVIII–XIX курымласе марий кидвозыш мутер теме дене диссертацийым аралымеке, самырык ушем дене теме пытымыла чучын. Ойым пуышо, корным ончыктышо лийын огыл.
А варажым Тарту университетыш Сыктывкар университет гыч Евгений Игушев коми йылмын стилистикыже теме дене докторлык диссертацийым аралаш тольо да «Марий йылмынат стилистикыжым шымлыме огыл, тидлан пиж» мане. Пагалыме еҥын мутшым колыштын, тиде корнышко шогальым.
Сылнымут, публицистике гыч шуко примерым погалте, ятыр книга лудалтын, тошто годсо журналымат шерынам. Чылажымат картотекыш кид дене возымо, тудым кызытат аралем. Примерым иктешлен, стилистике теме дене ик книгам луктым. Умбакыже пашам ышташ кумыл уло. Вет тушто чыла ойлымаш ужашым радамлыме огыл, кызытеш жап огеш сите.
Марий возыктыш нерген шымлымаш паша лыҥ! Ушым шындымеке, тӱрлӧ архивыш угыч пӧртылат: ум кычалат, пургедат, шымлет. Кызыт уэш да уэш 250-300 ий ончычсо материалым шымлымашке ушнышым. Архивыш кошталтеш. Пытартыш жапыште марий йылмышке кусарыме православный литературым шымлалте, тудо иктаж-гана ош тӱням ужеш, шонем.
– Институтыштат посна план почеш пашам ыштеда. Тыште могай темым авалтеда?
– Кызыт XIX курымысо кидвозыктыш мутерым кумданрак, келгынрак ончем, лончылен, иктешлен, посна книгам луктын шукташ шонем. Кычалмем почеш 20 наре мутер уло. Шукыжо калыклан палыдыме.
Архивлаште марий материалым кычалме годым вес йылме дене кылдалтше паша вучыдымын муалтеш. Теве Морко кундемысе Арын черкын священникше Александр Смирновын 1860-шо ийлаште ямдылыме мутерышкыже мордва йылме дене лаштык логалын. Тыгак Татарстан Республикысе национальный архивыште пашам ыштыме годым коми йылме дене мутерым муынам. Йылме могырым кертмем семын лончылен, Коми гыч коллеге-влак шке журналешышт савыктышт.
– Те вет самырык тукымым науко корныш шӱмаҥдымаштат шке кышадам коденда: шымлымаш пашалан кумылаҥден, учёный званийым налме корныштыжо полшенда. Кӧмыт нуно улыт? Таче кушто тыршат?
– Тӱҥ шотышто аспирант дене вуйлатыме пашам шукташ науко докторлан ӱшаненыт. Паша лектыш кӱлын, опытымат ончат. Университетыште туныктымо жапыште кок аспирантем лийын. Иктыже, Шернур вел рвезе Андрей Рычков, кызыт Андрей Васильевич Марий кугыжаныш университетын доцентше, филологий науко кандидат. Вара вес аспирантым ӱшанен пуышт. Чаманаш логалеш, тӱрлӧ амаллан кӧра шымлымаш пашажым мучаш марте шуктен ыш керт.
Марий шымлыше институтыш куснымеке, Тарту университетыште тунемше докторантым ӱшаненыт. Тунам тудын вуйлатышыже филологий науко доктор, профессор Анатолий Куклин вучыдымын ош тӱням коден кайыш. Тыге Елена Воронинам саде университетыште мыйын шулдыр йымаке пуаш ой дене келшеныт. Вара ты уверым институтыштына каҥашышна. Тыге 2019 ийыште урал йылме-влак дене философий доктор эше иктылан ешаралте. Ик жап тудо рӱдоласе йочасадыште пашам ыштыш, кызыт Елена Васильевна Йошкар-Оласе ик школышто туныкта.
– Шымлызылан ик шочмо йылмым гына палыме шагал, паша вес науко денат чак кылдалтеш. Мутлан, Те пӱртӱс тӱнямат радамленда, марла-рушла биологий термин-влак мутерым ямдыленда.
– Тиде Турку ола гыч шымлызе-влакын шкешотан проектышт лийын. Тушто ме утларакшым марла савыкталтше ботанике, биологий, анатомий, зоологий тунемме книгаласе шомак-влакым радамленна. Тыгодымак физике, химий, математике дене учебник-шамычым шерын лектынна. 1920-30-шо ийлаште школлаште нине предмет-влакым марла туныктеныт. Ныл предмет дене кылдалтше книга негызеш монографийна лекте. Проектым Йорма Луутонен вуйлатен, тыгак Арто Мойсио тыршен. Надежда Краснова курыкмарла лекше паша-влакым лончылен, мый олыкмарла ямдылыме учебник дене пашам ыштенам.
– Олег Арсентьевич, кузе шонеда: марий йылмын моторлыкшым, йывыжа улмыжым утыр пеҥгыдемдаш манын, мом ыштыман?
– Йылмынам ме шке гына пойдарен, лывыртен кертына. Марла кутырыман, вет шочмо йылмына – икте. Тудо виян лийже манын, марла мутланаш гына кодеш. Ме, марий-влак, огыл гын, кӧ вара йылмына дене мутланышаш?
– Науко пашаште илыш эҥертыш дечат посна огеш лий вет…
– Тыге. Ме пелашем Галина Викентьевна дене 1983 ий годсек пырля илена. Мутат уке, наукыш шогалмаште тудын верже моткоч кугу. Аспирантурышто кум ий тунемынам. Тунам ешем эше ялыште илен, вара тунем пытарымекем гына Йошкар-Олаш кусненна. Пелашем 1990-ше ийла гыч сулен налме канышыш лекмыж марте Марий туныктыш институтышто методистлан пашам ыштен. Тылеч посна школлан икмыняр хрестоматийым ямдылымаште тыршен. Тудым Россий Федерацийысе тӱшка образованийын почётан пашаеҥже лӱм дене палемденыт.
– Тау. 65 ияш лӱмгечыда дене, Олег Арсентьевич. Йылмынам шымлымылан да кундемысе наукым пойдарымыланат тауштена. Шонымашкыда шуаш тыланена.
Олег Арсентьевич мер пашашкат чолган ушна.