Кызыт преступник-шамыч самырык-влакым иктаж-мом йӱлатыкташ, пудештарыкташ да моло терроризм пашашке чот ушаш тыршат. Тыгай деч аралалташ «Выход 31» информационно-простветительский проект илышыш шыҥдаралтеш.
Тудо тыгай томашаш логалше ӱдыр-рвезе-шамычлан полшаш келыштаралтын. Тидлан тӱрлӧ соцкылыште да мессенджерыште вербоватлымашын шукеммыже амалым ыштен.
Осалым шонышо-влак самырык-шамычлан тӱҥ шотышто оксам куштылгын ыштен налаш лиеш манын сӧрат. Тыгак подросткым тидлан темден шоген кертыт: уголовно мут кучаш шогалтыме, лишыл еҥышт-шамычын тазалыкыштлан але илышыштлан эҥгекым ыштымышт дене лӱдыктылыт. «Выход 31» проект тӱрлӧ азап деч утлаш чын йӧн улмо нерген радамла.
Йолташ але преступник?
Куштылго оксам ыштен налаш лийме нерген возышо еҥын чын шонымашыжым кузе умылыман? Тудо ӧрмашан але лӱдыкшӧ заданийым шукташ темла гын…
- колтымо инструкцийже почеш нимом ида ыште,
- палыдыме еҥ-шамыч дене вашлияш ида кай,
- шке арверым, техникым, картым ида пу,
- фото ден видеом ида колто.
Вашеш возкалаш тӱҥалында да заданийым налында гын, эн неле да эн кӱлешан ошкыл – кылым кӱрлаш да полышым йодаш. Тыгай ситуацийыш логалмыда нерген ӱшанле еҥлан (ача-авалан, иза-акалан, кугурак йолташлан, туныктышылан) але полицийыш 02 (оласе телефон) але 102 (мобильный да оласе) номеран телефон дене каласен кертыда.
- Айдеме шке кумылын да мучаш марте осал пашам шукташ тореш лийын гын, тудым уголовно мут кучаш огыт шогалте, палдара РФ Уголовный кодексын 31 статьяже. Но шарныман: терактым але диверсийым ышташ тореш лияш шонен пыштенат, но тидын нерген кучемлан жапыштыже увертарен отыл гын, преступленийым ямдылаш полшымылан мут кучаш шогалтен кертыт.
Пале!
Преступник-шамычын лӧдышкышт логалаш огыл манын, палыман: вербовщик-шамыч ӱдыр-рвезе-шамычым эн ончыч сайын шымлат, интересыштым шотыш налыт, ӱшаныш пурат. Нуно кеч-могай случайлан ончылгоч ямдылалтыт, тидлан сценарийым келыштарат, да кажныже осал пашалан виктаралтын. Шукыж годым подростко-влакым осал пашаш сымыстараш тыгай сценарий-шамычлан эҥертат:
- «тыглай заданийым» шукташ йодыт: фотом ышташ, посылкым пуаш, иктаж-мом ылыжташ;
- йӧратыме виртуальный модмашысе палыме еҥ чын илышыште «заданийым» шукташ йодеш;
- соцкылыште палыме лийме ӱдыр иктаж-мом налаш але пуаш йодеш, тыгодым лач тыланет веле тидым ышташ ӱшанем манын кертеш;
- спецслужбын пашаеҥже пуйто тый денет кылым ыштен да элын суаплыкше верч «посна заданийым» ышташ кӱлмӧ нерген ойла, ты паша шкешотан «секретностьым» арала манын ӱшандара;
- пашаш лекмеке, умылаш лийдыме йодмашым шукташ кӱштат., торешланымылан осал пашам шуктымо тӱшкаш ушнымет нерген полицийыш увертарена манын лӱдыктат;
- посна але модмаш каналыш ушнымеке, шкем ончыкташ йодыт, тидлан «заданийым» шукташ кӱлмӧ нерген палдарат.
Шомак палдара, шеклане
Лӱдыктат, вашкыктат, умшам петыраш але иктажым йышт ышташ йодыт гын, тиде нимогай квест але оксам ыштен налмаш огыл. Тыгай годым ик эн чын ошкыл – жапыштыже чарнен шогалаш да полышым йодаш. Но преступник-шамыч лӱдыктылмашлан да шантажлан эҥертат. Тыгодым нуно тыгай шомак-влакым кучылтын кертыт: «ме чыла доказательствым аралена», «мемнам сдатлет – шкеат шинчат», «тыйын да ешетын кушто илымыштым палена», «мом каласем, тудым ышташ тӱҥалат, уке гын фото-влакым школыш, полицийыш, ачат-аватлан колтем, тыйын лӱмнерет вола».
Титакан улмашын шижмашыж дене манипулироватлыме годым ойлат: «ме тыланет ӱшанена, а тый мемнам ужалет», «чын пӧръеҥ пашам мучаш марте шукта», «мом ыштылмет нерген ават пален ынже нал манын шонет вет, тудлан тыйын верч намыс лиеш».
Ӧкымеш темдыме годым тыгай шомак-влак йоҥгат: «мемнан деч посна тый нигӧлан от кӱл, тыйын нимолан шотет уке, ылыжтен веле моштет», «тюрьма деч шылаш ик йӧн веле уло – ышташ да шылаш – ме тыланет полшена».
Сай еҥ гай кояш тӧчымышт годым тыге ойлен кертыт: «тый икте тыгае улат, тый веле полшен кертат», «тыланет ӱшанаш лиеш манын, вигак умыленам», «чыла еҥлан тыгай заданийым огыт пу».
Вашкыктымышт годым теве могай шомакым кучылтыт: «кылыш от лек – тыланет эшеат уда лиеш», «кызытак решатлыман, вара вараш лиеш», «тыйын икмыняр минутет веле уло».
Куштылго окса кушко шукта
- РФ Уголовный кодексын «Диверсий» статьяже (281-ше номеран) почеш 10-20 ийлан але ӱмыр мучкылан эрык деч посна коден кертыт.
- «Террористический акт» статья почеш (205-ше номеран) 10-20 ийлан але ӱмыр мучкылан эрык деч посна кодаш пунчалыт.
- «Содействие террористической деятельности» статья почеш (205.1 номеран) 7 гыч 20 ий марте але ӱмыр мучкылан эрык деч посна кодаш лиеш.
Ача-ава-шамычлан
Подростко-шамыч нунын илышыш шӱшкылтмыштлан сырат гынат, тургыжландарыше пале-влакым шекланенда гын, нуным шотыш налде кодыман огыл:
- ӱдырын але рвезын койыш-шоктышыштыжо вучыдымын вашталтын, тудо утларак тургыжланышын коеш, чонжым ок поч;
- тудын умылыдымо пашаже-влакым, чыла проблемыжым решатлаш полшышо еҥ-влак лектыныт;
- у виртуальный йолташ-шамычым муын, петырыме онлайн-тӱшкалашке ушнен;
- мутланымаштыже «схеме», «куратор», «заданий» мут-шамычым кучылтеш;
- чӱчкыдын телефон дене мутлана, серышым возкала;
- у йолташ-влак нерген мутланымаш деч кораҥеш, нунын дене келшымыжым секретыште куча.
Кузе йоча дене мутланыман?
Ласка да ӱшандарыше йӱк дене кутырыман, икшыве шкенжым лӱдыкшыдымын шижшаш. Тыге подростко тудым мо тургыжландарыме нерген луктын каласен кертеш.
Йодыш-шамычым пуэдыза. Тыгодым подросткын каласкалымыжым сайын колыштса да уто темдымаш да титаклымаш деч посна логалме ситуацийжым лончылыза.
Вербовщик, интернет-мошенник-шамычын кузе пашам ыштымышт нерген умылтарыза. Тидлан нуно могай йӧным кучылтыт, кушко нуно шуктен кертыт да кузе нуным умылаш лиеш, палдарыза.
Йочалан ӱшаныдыме условиян пашам темлыме, «спецагент» лияш але «заданийым» шукташ йодмо годым вигак ача-авалан каласаш кӱлмӧ нерген кутырен келшыза.
Икшыве палышаш: ача-ава эре полшаш ямде улыт.
Подросткылан умылтарыман:
- онлайн-модмаш але чат гыч у палыме еҥ йолташ огыл,
- тудын дене шинчаваш ужын палыме огыл гын, тудын мутшылан ӱшанаш да йодмашыжым шукташ вашкыман огыл.,
- вербовщик-шамычын лӱдыктымышт да сӧрымышт нимом ок шого, чын илышыште нуно нимом ыштен огыт сеҥе,
- осал пашаш ушнен, илышет ӱмырешлан сай огыл могырыш вашталтеш.
«Выход 31» информационно-простветительский проект самырык еҥ-шамычлан жапыштыже осалым умылаш да тудын деч утлаш полша. Ӱдыр-рвезе-влак, шке илышдам аралыза!