Чодыра кодексын 11-ше статьяж почеш еҥ-влак чодырашке пурен да тушто шкалан оргажым ямдылен, шочшо саскам, пӱкшым, поҥгым да кочкаш йӧршӧ моло поянлыкым оксам тӱлыде поген кертеш. Ты шотышто улшо прави ден чарак нерген Марий Элысе Пӱртӱс ресурс, экологий да йырым-йырысе среда министерствын палдара.
Мо тугай оргаж?
Шке гыч але пӱртӱс закон почеш колышо пушеҥгын укшлаштыже да мучашыштыже име ден лышташ уке, пушеҥге гыч сокышт огеш лек, йытыр гыч шӱмжӧ чыла але икмыняр ужашыже лончын-лончын ойырлен, пушеҥге вес тӱсым налын (шеме, сур але шемалге-кӱрен), йытыр шӱяш тӱҥалын, рож лийын, мекшпоҥго, пунышкыш але регенче налын, тӱрлӧ вредитель (шӱгӧ, копшаҥге) тушан илыме верым ыштен — тугеже тиде оргаж.
Тиде шке ӱмырыштым илен эртарыше пушеҥге-влакын укшышт, йытырышт. Южгунам еҥ-влак чодыра пашам шуктымо деч вара пӱчкедыме кодшо пум оргаж семын погат. Мардежан годым йӧралтше, кошкаш тӱҥалше да мландыште тыглаяк кийыше пушеҥге-влак оргажлан огыт шотлалт, нуно деловой пулан келшен толыт да сату семын ужалаш йӧрат.
Кузе оргажым пален налаш? Умылыман: кошкаш тӱҥалше да вожышто пеҥгыдын шогышыжо кошкышо пушеҥгылан гына шотлалтеш. Чылт кошкен, колен, но тидын годым эше шога гын, тудо оргаж радамыш ок пуро. Тыгодымак мландыште кия да ужар лышташыжат але имыжат ятыр гын, колышо семын огеш аклалт.
Тале мардеж сӱмырен шуэн, вожшымат савыралын да мландыште кия гынат, тудо ила, кушкеш да тукымжымат шуен кертеш – тидат колышо пушеҥгылан огеш шотлалт. Тудлан оргажыш савырнаш жап кӱлеш.
Колышо пушеҥгын, вондерын укшлажым шукыж годым ны пӱчкаш, ны товар дене руаш огеш кӱл, тудын йытырже ден вожшым тыглаяк ойыраш лиеш.
Чодыра кодексын 32-шо статьяжын 2-шо ужашыж почеш, оргаж пулык огыл чодыра ресурслан шотлалтеш. Икманаш, икмыняр критерийым, иктеш радамлен, оргажым рашемдыза:
- пушеҥге але тудын ужашыже мландымбалне кия;
- пушеҥге пӱртӱс закон почеш шкеак колен;
- пушеҥге але тудын ужашыже чодыра пашам эртарыме верыште огыл, тудым ны пӱчмӧ, ны руымо огыл.
Правилым шуктыза!
Оргажым шкалан гына погаш лиеш, ужалаш чаралтеш. Тыгодым разерешенийым пуышо нимогай документ огеш кӱл. Оргажым идалыкын кеч-могай жапыштыже погат. Но тӱткӧ лийза: пожар лӱдыкшыдымӧ тургым годым еҥ-влаклан кожлаш пураш чаралтеш.
Кушто погаш огеш лий:
- кожла пашам шуктымо верыште,
- посна аралыме пӱртӱс кумдыкышто (мутлан, «Кугу Какшан» заповедникыште, «Марий Чодра» национальный паркыште).
Оргажлан кожлаш пурымеке, посна правил-влакым шуктыман. Чодыраште пожар да санитарный лӱдыкшыдымылык правилым эскерыза, шындыме але шке гыч кушшо изи да самырык пушеҥге-влакым арален кодыза: ида логал, ида локтыл. Тыгодым специализированный техникым кучылташ чаралтеш. Но торешпила, товар, бензопила дене пайдаланаш лиеш. Оргажым оптымо да ик вер гыч весыш тудым кораҥдыме годым вер-влакым яндарым кодыман. Пушеҥге шӱм ден шанчашат тендан почеш кодшаш огыл.
Чыла тидын нерген Марий Элысе Пӱртӱс ресурс, экологий да йырым-йырысе среда министерствын сайтыштыжат лудын кертыда.
Законым шуктыман
Оргажым ямдылыме шот ден радам 2007 ийысе 31 майыште лукмо 26-шо №-ан Марий Эл Республикысе законышто («О реализации полномочий Республики Марий Эл в области лесных отношений» маналтеш) каласалтын.
Законым палыдымылан да оргаж мо тыгай манмым умылыдымылан административный веле огыл, уголовный дела почешат мут кучаш шогалтен кертыт. Оргажым ямдылыме правилым шуктыдымылан РФ-н Административный правонарушений шотышто кодексын (КоАП) 8.25 статьяжын 3-шо ужашыж почеш 200-500 теҥге посна еҥлан административный штрафым тӱлыктен кертыт; должностной лицалан – 500-1000 теҥгем; юридический лицалан – 5 000-10 000 теҥгем.
Мутлан, кошкышо, мардеж дене сӱмырлышӧ але лум темдалмылан кӧра пуреҥгайыше пушеҥге-влакым (нуно йӧрдымылан огыт шотлалт гын) шке гыч руэн наҥгайымылан, тыгак чодыраште шындыме пушеҥгым, вондерым, лианым луктын наҥгайымылан КоАП-ын 8.26-ше статьяж почеш але Уголовный кодексын 260-шо статьяж почеш мут кучаш тӱҥалыда.
А ты чодыра поянлыкым ужалаш ямдыленда гын, КоАП-ын 8.26-ше статьяжын 2-шо ужашыж почеш еҥ-влаклан 500-1000 теҥге марте штрафым пуэн кертыт; должностной лица-влаклан 1000-2000 теҥге штраф палемдалтын; юридический лицалан – 10 000-12 000 теҥге. Тыгодым паша арверым да оргажымат конфисковатлат.
Оргажым погымо годым пушеҥгымат руаш чаралтеш. А чодыра аланыште кодымо пӱчкедыме пырня, вичкыж воштыр да тошто штабель чодыра участкын арендаторжын собственностьшо улыт. Сандене тыгай пум логалаш ок лий. Тыгодым изирак эҥгек ышталтме семын РФ-н Административный правонарушений шотышто кодексын 7.27-ше статьяж почеш мут кучаш логалеш, а кугырак эҥгек годым – Уголовный кодексын 158-ше статьяж почеш.
Икманаш, оргажым мыняре шонеда, тунар поген кертыда, лач чодыралан – мландылан, самырык да шерге урлык кушкыллан – эҥгекым ида ыште. Чодыра кодексымат (32-шо статья) шергалын лектын кертыда, вет чодыра паша лач тудын почеш шукталтеш.