Куяр лесничестве 72 тӱжем гектар кумдыкышто верланен. Тений шошым да кеҥеж тӱҥалтыште Куяр лесничествыште 23 гектарыште пушеҥгым шынденыт: Учебно-опытный лесхозышто (18 га) да Силикатный чодыра участкыште (5 га).
Медведево район Куяр лесничестве манын возыман зданийым ятыр гана эртен кудалме, но ты гана тушто пашам ыштыше-влак деке лӱмынак миен толна.
Сеҥымаш ятыр
Тений Чодыра пашаеҥ-влакын кечышт вашеш Марий Элыште лесничестве-влак коклаште профессионал мастарлыкым тергыме конкурс эртаралтын. Тушто Куяр лесничествын командыже почётан 2-шо вер дене палемдалтын. 1-ше верыште Морко, 3-шо верыште Волжский лесничестве-влак улыт; чылаже 18 команде лийын, республикыштына 18 лесничестве уло.
Таҥасымаште пашаеҥ-шамыч чодыра пожарым йӧртымаште, ялозанлык меҥгым ыштымаште да вераҥдымаште, закондымын пушеҥгым руымашын эҥгекшым шотлымаште шке писылыкыштым да моштымашыштым тергеныт, тыгак чодыра квестым эртеныт.
Куяр лесничествын ятыр сеҥымашыже нерген вуйлатышын кабинетыште вераҥдыме кубок ден диплом-влак пеҥгыдемдат: ондакат, кызытат тысе пашаеҥ-шамыч ончылно улыт да молылан макым огыт пу.
Ныл участке
Куяр лесничествым (тудо «Южное межрайонное управление лесами» кугыжаныш тӧнежын филиалже, кӱчыкын – «Югмежупрлес» ГКУ) Н.А.Лысак визымше ий вуйлата. Тудо Марий Элысе чодыра озанлык техникум деч вара ПГТУ-што тунемын. Тунамак вузын структурысо подразделенийыштыже улшо Учебно-опытный лесхозышто пашам ышташ тӱҥалын.
Тунем пытарымеке, Куяр лесничествыште участковый лесничийлан, инженерлан да ик идалык Волжский районысо Алексеевский лесничестве директорлан тыршен. Мӧҥгеш Куярыш пӧртылын да лесничий сомылым шуктен. А 2022 ий февральыште тудлан вуйлатыме пашам ӱшаненыт.
– Филиалыштына – ныл участке, – каласкалаш тӱҥале Николай Александрович. – Кажныштыже участковый лесничий ден инженер дене улыт, нуно пырля тыршат, икымшыже утларакшым чодыраште тӱрлӧ пашам шукта, а инженер документым ышта. Тыгак лесничестве кӧргыштӧ кум инженер уло, нуно министерстве да моло ведомствыла дене кылым кучат, отчётым ямдылат.
Куяр лесничестве 72 тӱжем гектар кумдыкышто верланен. Тыште кугурак верым Учебно-опытный лесхоз айла. Ме ола воктене улына, сандене чодыраштына пеш шуко калык толын коштеш, кана, емыж-саскам, поҥгым пога, тидденат тӱрлӧ паша ешаралтеш.
Закон эре уэмеш
Шукынжо чодыра пашаеҥ-влак нерген тыге умылат: яндар южышто коштыт, чодыраште поҥгым, емыжым погат. Но тиде йоҥылыш шонымаш. Поснак Куяр лесничествыште тыршыше-влак шотышто. «Ме чодыраште пашам ыштена, сандене поҥгылан, саскалан жапна уке, нуным огынат шеклане», – манеш Николай Александрович.
Тудын пелашыже Гельзия Василовна тыштак Учебно-опытный лесхозышто участковый инженерлан тырша. Тудын пеҥгыдемдымыж почеш, мӧҥгыштышт поҥго укеат.
Пытартыш жапыште чодыра озанлыкыште моткоч шуко увер, у закон-влак лектыт, вашталтышым пуртат, сандене тунемде огеш лий. Республикыштына тунемаш йӧн да вер улыт. Но южо тора лесничествылаште пашаеҥ огеш сите. Куяр ола деч 14 меҥге веле тораште улмылан кӧра тыгай нелылыкым огеш шиж. Филиалыште самырык-влакат койыч.
Лесничествын кок арендаторжо уло: «Стройинвест» ООО ден ПГТУ. Шкештат акцийлашке ӱжыт, арендатор-влакын мероприятийышкышт ушнат, паша лектышыштым тергат.
Вашла эҥертат
Гельзия Василовна теве, 2021 ийыште изи пашадарлан кӧра ик жаплан ты паша гыч кораҥын, автозаправкыште тыршаш тӱҥалын. 2023 ийыште аспирантурыш направленийым налаш толмыж годым закон вашталт шуктен: ондак ты сомыл кугыжаныш службылан шотлалтын, сандене кок вере ыштен кертын огыл, а вара тудлан совместитель семын тыршаш темленыт. Гельзия Василовна «Мый уло кумыл дене» манын да келшен. Тачат кок вере тырша.
«Могай нелылык дене вашлиялташ логалеш?» – йодым Устье-Кундыш лесничествын инженерже Г.В.Лысак деч.
– Ты шотышто мый пиалан улам: мом ом пале гын, пелашемлан эҥертем. Тудо эре полша. 15 сентябрьыште пырля илымыланна кандаш ий теме. Николайын ӱшанле вачыжым эре шижам. Мылам «Чодыра паша» специальность дене аспирантурыш пураш темлен. 2021 ийыште тудым йошкар диплом дене тунем пытаренам. Инженер семын мый лесничествысе документым шот-радамыш кондем.
Кызыт Г.В.Лысак ик, кум да вич ий ончыч шындыме пушеҥге-влак шотышто инвентаризацийым эртарена, мане. Ала-кудо радамыште тудо йӧршеш лектын огыл, тыгодым амалжым кычалына, кӱнчен ончалына – майский копшаҥгын личинкыже (рушлаже хрущ – Авт.) пытарен гын, умбакыже мом ыштышашым каҥашена. Нине копшаҥге-влак мландыште вожым кочкын илат.
Ондак ик гектарыште 15 тӱжем пушеҥгым шындыме да тудо шуко кушкын, иланен кертын гын, кызыт 3000-3500 пушеҥгым вераҥдена. Копшаҥге мыланна эҥгекым конда гынат, нимомат огына шаве, мландым огына аярте. Мутат уке, жалке, вет ты сомыллан шуко оксам, вийым да жапым пытаренна, тынар тыршенна, – ойла Гельзия Василовна.
Ты пашат эре уэм толеш, закон-шамычат вашталтыт. Теве тений 1 сентябрь гыч чодырам угыч ончычсо состоянийышке кондымо, пушеҥгым руымо шотышто правил вийым налеш.
Сомыл шӱй даҥыт
Чодыра пашаеҥын сомылжо, чынак, моткоч шуко. Эше еҥ-влакын пӱртӱсым айда-лийже кучылтмекышт, пашашт ешаралтеш. Нунылан браконьер-влак дене фотоловушко полшымо дене кучедалаш логалеш.
Пожар деч минерализованный полосам келыштарат, кушкыл-влакым эскерат, мландым шымлат, пушеҥгым шындат, руышо-влакым оролат, куткышуэм печен налыт, омартам сакалат да молат. Чыла сомылым коллектив икте-весе дене кутырен-каҥашен шукта.
Лесничий-влак шке пашаштым эр эрденак тӱҥалыт. Теве лесничествыш мийымеке, ик жап гыч Учебно-опытный лесхозын лесничийже Иван Харламов шке участкыж гыч пӧртылынат шуктыш. Иван Александрович ондак Марий Элысе чодыра озанлык техникумым пытарен, армий деч вара кӱшыл шинчымашым ПГТУ-што налын.
Иван Харламов – Чодыра пашаште 2019 ий годсек улам. Эн ончыч Учебно-опытный лесхозышто чодыра мастерлан пашам ыштенам, а вич ий ончыч участковый лесничий семын тыршаш тӱҥалынам. Вет кумыл уло гын, чылаланат тунемаш лиеш. Ондак кӱштымӧ пашам шуктенам гын, кызыт утларак тергем, тидлан законымат палыман.
Теве таче эрденак посна маршрут дене патруль семын коштын тольым, инвентаризаций шотыштат ончальым. Кызыт машина дене кудалыштына, а кудал кертдыме верлашке йолын пурена. Пилотдымо чоҥештылше аппаратнат уло, но кызытеш туддене пайдаланаш чареныт.
Тӱҥ пашамже чодырам аралыме, оролымо да тудым кучылтмо дене кылдалтын. Еҥ-влакын йодмышт почеш чодырам ойырена, арендатор дене пашам ыштена, нунын планым шуктымыштым тергена.
Пушеҥгым шынден пытарымеке, ик гектарыште мыняр улмым шотлена. Кажне шыжым инвентаризацийым ыштена: кажне кок ий гыч участкылаште пушеҥге иланымым ончена, ешарен шындаш кӱлмым палемдена. Тыгак шым ий эртымеке, чыла сай гын, тудым чодыра статусышко кусарена.
Илыш ончыко кая, сандене ты сферыштат компьютер дене тӱрлӧ программе почеш пашам ыштат.
«Чодыраште мо тыланда тӱҥ?» – йодым Иван Харламов деч.
«Тӱҥжо мылам – ласкалык. Чодыраште нимогай осал паша, закондымын пушеҥгым руымаш огыт вашлиялт да кеҥежым пожар ок лий гын, паша путырак келша, чылажат шке шот-радамже денак кая. А тӱрлӧ осаллыклан кӧра меат шуко жапым йомдарена», – вашештыш тудо.
Тек чодыраште уда койыш шагалрак лиеш, а Куяр лесничестве шке пашаж дене ончыкыжымат волгалтеш.