Башкортостан Республикысе Краснокам район Ушмен марий яллан негызым 1796 ий 8 мартыште пыштыме.
«Краснокамский район Республики Башкортостан» книга гыч
Лу утла уреман
Теве уэш шочмо ялемын кужу уремже дене каем. Ты ялыште шочын-кушкын, ӧрдыж кундемыште илен, пашам ыштен, кудло утла ият эртыш. Пӧртылын, шочмо вершӧрын моторлыкшо, калыкемын пашаче кидше дене нӧлтымӧ у деч у пӧрт-влакым кугешнен, да тыгодымак изишак кӧранен ончен, вуйым нӧлтенак эртем. Кажне сурт-печынак озаже палыме огыл гынат, ончыч тыште кӧ илен да ынде кӧ кок але ик пачашан чапле кӱ але пу пӧртым нӧлтен, палашак тыршем.
Ялемын лӱмжӧ – Ушмен, рушлаже Редькино. Тудо Башкирий мландын эн йӱдвелне верланыше Краснокам районыш пура, да пошкудо Татарстанысе Актаныш район деч Ошвиче эҥер ойыра. Кундемна нефтьлан поян. Сандене лу утла уреман ялемын 428 суртшо дене чапланымыжым лач тидын дене гына пеҥгыдемдаш лиеш. Вет ты вершӧрыштӧ шем шӧртньым лукмо производство вияҥмылан кӧра тӱрлӧ йылме дене мутланыше калык пашаче ешыш ушныш да ялыштына илыме верым чоҥаш кумылаҥе. Вара Танып эҥернан ошман серыштыже посёлкым ыштышт. Тудлан Коян лӱмым пуышт. Уке, яра вереш огыл. Тыгаяк лӱман 7-8 пӧртан татар ялым кумдаҥдышт. Теве ынде Ушмен ялна Коян дене ушнышак.
Ялемым ик урем веле огыл тудым сӧрастара. Эн кугу Рӱдӧ да Ленин лӱмеш кок урем мучко асфальтым шарыме. Пытартыш ийла марте эн кугу уремыштына жаплан келшыше корно уке ыле. Тыгай ситыдымашым ялын самырык старостыже, «Победа» колхозын ончычсо председательже Юрий Михайлович Исинбаев чытен ыш керт, шуко вере кошто, вара Башкортостан Кугыжаныш Погын депутатын полышкалышыже семын Республик Вуйлатыше Радий Хабиров деке ты йодышым решатлаш полшаш йодын мийыш. Иканаште 8 миллион теҥге оксам ойырышт. Кӱчык жапыште корным ыштыштат.
Лӱмгече пайрем
Тудак Ушмен яллан 230 ий темме пайремым эртараш темлыш. Чыланат келшышт.
– Тыге тений 4 июльышто ты пайремым эртараш кутырен келшышна. Вашлийме верлан ончычсо кандашияш школ куэрлам ойырен нална. Ты куэрлан негызым пыштыше еҥ марий сылнымутчо, Ушмен школышто ятыр ий ыштыше Илья Михайлович Токмурзин-Ломберский лийын. Шушаш пайрем тудын шочмыжлан 130 ий теммыланат пӧлеклалтеш, – каласкала Ю.М.Исинбаев.
Ялын историйже моткоч поян. Тыште марий культурын шулдыржо пеҥгыдемме ик эн ончыч шижалтын. Ик примерым кувавам каласкален. Чапланыше киноартист Йыван Кырлан устан модмо «Путёвка в жизнь» йӱкан кинофильмым ял калык Шӓмий кочамын кумылжо почеш тудын (мемнан) кудывечыште 1938 ийыште икымше гана ончен. Вара 46 ияш кочам Кугу Отечественный сар пасуэш, Орловско-Курский дуга кредалмаште эрыкна верч вуйжым пыштен. Орёл областьысе Труты-Теряево ял воктене тойымо.
Геройло корным эртыше Ушмен марий рвезе Шарафутдин Зайнитдинов Слава кок орден, Йошкар Шӱдыр да Отечественный война кок орден дене пӧртыльӧ, старший лейтенат Михаил Васюткин сеҥымаш деч вара ик немыч ола вуйлатышын советникше лийын. Пӧртылмекыже, партий пашаште тыршен, туныктышлан ыштен. Ачамат Алексей Шамиев сарыште шуко гана сусырген. Нуным калык ок мондо. У школ ончылно шогалтыме чап стеле ончыко вуйым саваш, пеледыш аршашым пышташ толеш.
Сар жапыште кушшо ӱдыр-рвезе-влак «I Гигант», варарак Тельман лӱмеш, умбакыже «Победа» да «Алга» («Ончыко») колзоз пасулаште тыршеныт. Танып эҥернан вес серыштыже шарлен вочшо кугу олыкышто вольыклан кормам ямдыленыт. Ош шовыран ӱдырамаш-влакын таҥасен шудым солымыштым мыят эҥернан кӱкшӧ вес серже гыч куанен онченам. «Авам гына почеш ынже код ыле» манын эскеренам. Уке, тудат, моло ӱдырамашат колхоз пашам тыршен ыштеныт. Вара кошкышо шудым каваныш оптеныт. Ме Микӓйлӓ чӱчӱ дене коктын ты каван-влакым висен, шотлен, кӱлеш документым колхоз правленийыш пуэнна. Ик тыгай чолга колхознице Кӓчӓ акайым (Екатерина Семёнкинам) Башкир АССР Верховный Советын депутатшылан сайлышт. Ял калыклан нимучашдыме куан ыле.
Кодшо курымын 50 ийлаштыже Йошкар-Ола гыч Ушменыш Марий пединститутын выпускникше Афанасий Фёдоровияч Яниевым колтышт. Тудо марий рвезе-ӱдыр-влакым шочмо йылмын ямжым да тамжым келгынрак палаш туныктыш.
Андуганов, Микишкин…
Илыш писын ончыко кая. Ынде Нефтекамск-Уфа трассеш верланыше Ушмен ялем палаш лийдымын вашталтын. Тудын келшен илыше ешыже профессор Юрий Андугановын, педагогике шанче кандидат Мариянна Гарееван, филологий шанче кандидат Мариянна Семёнован, мурызо да артистке Софья Васинован, писатель Вениамин Микишкинын шочмо калыкнан шинчымашыжым пойдарыме, марий музык тӱняшке кугу корным почмо надырыштым ок мондо. Нунын да моло Ушмен марийын чап корныж дене кугешна. Тыгак ялыштына илыше Российысе пограничный войскан отставкысе генерал-майоржо, башкир калыкын патыр эргыже Халил Фархетдиновын, медицине службын отставкысе полковникше Роман Иликбаевын, Россий армийын финанс службыжын отставкысе подполковникше Григорий Умурбаевын, отставкыш лекше моло офицерын, мичманын, прапорщикын лӱмыштым палемдыман. Чаманыман, медицине службын подполковникше Владимир Ишмуратов гына жап шуде илыш дене чеверласыш.
Посна сарзе операцийыштат кугу Российнан эрыкшым аралымаште икмыняр рвезе лӱдде кредалеш. Чот сусыргымо деч вара Санкт-Петербургысо ик госпитальыште эмлалтше Ушмен марий рвезе Эдисон Тойкиевын тӧрланаш тӱҥалмыж нерген уверым ял калык чот вучен вашлие.
Шинчымаш аланыште ойыртемалтын тыршыше-влакым лучо ом тарвате. Тидлан газет лаштыкыште кугу вер кӱлеш.
Элнан чаплӱмжӧ дене палемдалтше-влаклан верым утларак ойырем. Нунын коклаште «Россий Федераций нефть да газ промышленностьын сулло пашаеҥже» чаплӱмым налше землякем-влак Виталий Коростин ден Афанасий Иликбаевым эн ончыч ойырен ончыктем. Тыгай лӱман еҥ марий-влак коклаште уке дене иктак огыл мо? Валерий Искаков, Александр Масаев кугу кӱкшытыш шуыч.
4 июльышто чапланыше Ушмен ял 230 ияш шочмо кечым палемда. Пайремыш чылам пагален вучат.
Ушмен ялнан Коян села дене ушнымо верыште, лӱмлӧ Танып серыште чапле тӱвыра пӧрт нӧлталт шога. Тудын директоржо Л.А.Шамшукован тыршымыж дене икмыняр марий коллектив пашам ышта, район кӱкшытан шуко мероприятийыште чаплӱмым кӱшнӧ куча. Ты селаштак Ольга Павловна Исинбаеван вуйлатыме «Таныптӱр сем» этнографий ансамбль калыкна мурымо-куштымо усталыкше дене 35 ий куандара.
Снимкыште: Юрий Михайлович – Ушменыште ик эн лӱмлӧ еҥын, колхоз бригадир Микӓйлӓ чӱчӱн эргыже. Ачаж семынак ялозанлык производствын волгыдо ончыкылыкшылан ӱшанен кушко, шинчымашым нале, кундемыште ик эн самырык колхоз председатель лие.
Борис Шамиев, Ушмен ялын шочшыжо, Марий Эл Республикын сулло журналистше.