«ШОЧМО ЙЫЛМЕ ВОЗАШ КУМЫЛАҤДА» КОНКУРСЫШ ПУРЫШО ПАША
Кажне калыкын – шке эртыкше, преданийже, легендыже. Морко район Унчо кундемыш пурышо ял-влакынат шке легендышт уло.
Кундемнам ик велым чодыра, вес велым кумда шурно пасу, сылне Шора эҥер авырат. Чоннам сымыстарыше Агавайрем тӱва, Мер ото, Янык памаш, Стапан лоп, Овда корем да тулеч моло вер-влак улыт.
Шочмо-кушмо Унчо кундемем шкенжын историйже дене ойыртемалтеш, лӱмлӧ еҥже-влак дене кугешна, нунын пашашт дене чаплана. Морко гыч толмо годым Татарстан Республикым эртымеке, Унчо ял шотан илемын мландыже тӱҥалеш. Тудо шым ялым ушен шога. Кажне ялын – шке историйже да легендыже.
ЯМБАТЫР, ПАЙМЫР
Шап Унчо, Ямбатыр, Паймыр да Муканай ял-влакын легендышт иктыш ушнен шогат. Тиде Озаҥ ханстве озаланыме годым лийын. Марий-влак татарлан йозакым ур коваште, мÿй дене тÿленыт, мланде пашам ыштеныт, колым кученыт, мÿкшым онченыт, сонарыш коштыныт. Чодыра покшелне корем улмаш, корем мучаште памаш пеш талын йоген. Тыгай памашшинча коремыште шуко улмаш. Нуно, иктыш ушнен, йогын вÿдыш савырненыт. Вÿд йогымо корем ош кÿ пундашан лийын. Вÿд гоч ошкыл вончет гынат, вÿд румбыкалтын огыл.
Изак-шоляк-влак Ямбаса, Ямбатыр, шканышт сайрак илыме верым кычалын, йӱштӧ эҥер деке толын лектыныт. Тысе вершӧр нунылан моткоч келшен, садлан шканышт илаш пöртым чоҥен шынденыт: Ямбатырже – йÿштӧ эҥер сер деч кÿшкыла, Ямбаса – ÿлыкырак. Изак-шоляк-влак моткоч патыр лийыныт, ваш-ваш унала коштыныт, келшен иленыт.
Ик кеҥеж пайрем кечын Ямбасан ватыже Ямбатырмыт деке уналыкеш мия. Онча: Ямбатыр вате йогынвÿдеш аза йолымбалым мушкеш. Тыгайым ужын, тудо пеш сыра. «Тыйын аза йолымбал дене амыртыме вÿдет дене ме кинде-шинчалым ыштен кочкына», – вурса. Мӧҥгыжӧ мийымеке, марийжылан каласа. Ямбаса шольыжым вес верыш илаш поктен колта.
Ямбатыр ешыж дене вес памаш воктене илемым ышта, тукымжым шара. Илен-толын, яллан Ямбатыр лÿмым
пуат.
Паймыр шольыштат тиде кундемыш толеш да пистеран мотор верым кычал кая, памаш воктене пöртым чоҥа. Яллан тÿҥалтышым пыштыше Паймырын лÿмжым пуат. Тиде памаш Паймыр ялысе калыкым кызытат тамле вÿдшö дене сийла.
МУКАНАЙ
Марий-влак, индыралт илыме орлык деч утлаш манын, шукынжо чодыраш шылын куржыныт. Муканай кугыза денат тыгак лийын. Озаже тудым пеш орландарен ашнен, сандене шоҥгыеҥ куэран кугу чодыраш толын лектын. Лоп верыште яндар памаш йоген. Муканайлан тиде вер моткоч келшен, да тудо кӱкшакарак верышке пӧртым ыштен шынден. Чодырам куклен, курал-ÿдаш тÿҥалын.
Мланде пеш чапле лийын, садлан пасушто шурно чаплын шочын. Сонарыш коштшо еҥ-шамыч Муканай деке чÿчкыдынак коштыныт, нуныланат вер пеш келшен, да ешышт дене тудын илыме кундемыш илаш кусненыт. Пöртым чоҥеныт, чодырам кукленыт, мландым курал-ÿденыт. Тыге изирак ял шочын. Яллан Муканай лÿмым пуэныт.
Муканай кугыза Ямбасан, Ямбатырын да Паймырын шольышт лийын манын ойленыт. А Ямбаса шке ялжылан Шап Унчо лÿмым пуэн: ял Татарстан Республикыш пурышо Шап (Ключсап) ден Унчо коклаште верланен. Татар кундемысе калык Шап Унчо ялым кызытат Ямбаса лÿм дене пала.
Изак-шоляк- влакын лÿмышт дене ял-влак Унчо велыште ик кундемыштырак верланеныт, нуным ваш-ваш корно уша, ялысе калыкат вашла унала коштеш, келшен ила.
УНЧО
Унчо ялынат – шке историйже. Лÿп-лÿп пич чодыра, йырымваш – лÿкö куп. Патыр да одарланыше пушеҥге-влакын укшлашт кавашке нӧлталтыт, чодыра аланышке волгыдым огыт пурто, сандене тыште кечывалымат пычкемыш. Еҥ-влаклан шкет кошташ лÿдыкшӧ лийын. Тыгайыште ир янлык-влаклан гына ракат.
Туге гынат татар Мурза пален: тиде лÿкӧ куп шеҥгелне, лопка да келге вÿд воктене, Томи лÿман чермышын илемже уло. Ты чолга сонарзын чевер кечыште тулла йылгыжше луй коваштыже Мурзан чонжым йÿлалтен, тусо чодыра таман тутло мÿйжӧ ласкан илаш эрыкым пуэн огыл. Пӧръеҥ Томилан моткоч кӧранен. Но кеҥежым тиде поянлыкым поген налаш итат шоно, пеш кугу мешанчык уло: куп. Тушко пижат гын, илыше от код. Шора эҥер ден куп Томин илемжым ятыр ий араленыт.
Мурза шке еҥже-влак дене Томин илемышкыже теле кылме дене толын лектеш, марий-влак деч йозакым пога. Тунам Айблат лÿман эрге ден йолташыже ял воктене модыныт. Айблат татар-влакым йӧратен огыл, садлан татарым мыскылен да куржын. Татар пеш сырен. Ӱчым ышташ шонен, кажне кечын тиде ялыш толын да Айблатым кычалын. Айблат шижынат ок шукто, татар кидыш логалеш. Сырыше татар Айблатым пытартыш шÿлыш лекмешкыже кыра да купыш кудалта.
Кодшо марий-влак чодыра велыш шылын каят. Илен лекташ вÿдан верым кычалаш тÿҥалыт. Да ик тыгай верыш толын лектыныт: эҥерат йога, памаш вÿдат уло. Ик марий весыжлан кычкыра: «Ончо, ончо, ял чоҥаш пеш сылне вер, изи эҥерат йога». Вес марийже умбалнырак лийынат, «Унчо, Унчо» манмым колын. Моло-шамычат толын лектыныт, нунат «Унчо» манын колыныт. Пӧртым, оралтым чоҥеныт. Яллан Унчо лÿмым пуэныт. А лÿддымӧ марий рвезым кызытат куплан пуымо лÿмжö шарныкта.
ШЛАНЬ
Шлань ял нерген тыгерак ойлат. Шукерте ожно тиде ял олмышто кугу чодыра гÿжлен. Чодыра кокла гыч йогышо изи эҥер яндар вÿдшӧ дене тÿрлӧ янлыкым, кайыкым сийлен. Эҥер воктене шуко емыж-саска шочын, изи олыклаште сылне деч сылне пеледыш пеледын. Тушко мÿкш-влак толын ызгеныт, пеледыш шыркам погеныт, илемышкышт наҥгаен, тамле мÿйым ыштеныт. Моткоч сылне вер лийын, Изэҥер мучко сер воктечын яндар памаш-влак йоген лектыныт, вийым пуэныт.
Тыгай верышке, татар тӧра-влакын ишыктымышт деч утлаш манын, марий-влак толын лектыныт, шкаланышт илемым ыштеныт. Тунам але ялын лÿмжӧ лийын огыл. Юсуп кугыза ден Элмеке кугыза, изи эҥер мучко ошкылшыштла, илем деч мÿндырнак огыл уала йымалне йоген лекше виян памаш йыр шылым оптен, кÿ дене пызырыктен пыштыме орам ужыныт. Моло марий-влакым ÿжын толын, каҥашен налыныт. Тиде шылым налаш але уке, ойым пидыныт.
Ӧрзи кугыза, ош пондашыжым ниялтен, моло марий-влаклан ойым пуэн: «Тиде шылым налын, юмылан пелештена да шыл лÿм дене илемнам лÿмдена». «Сай каҥаш, – келшеныт марий-влак. – Тек илемна Шлан лиеш». «Ну, Юмо перкем пуыжо, Шлан илемна шыл деч ынже эсне. Тазалык дене налына тиде шылым да тÿвашке наҥгаен кумалына», – пелештеныт моло-влакат.
Ончычшо тиде шыл памашыш кузе логалын манын ӧрыныт. Ик кечын руш салтак вургеман колен кийыше еҥым ужыныт. Салтак пеш шоҥго лийын. Илаш шонен, шылше салтак шканже шылым ямдылен. Но шкет орланен илыше салтакым мланде шке помышышкыжо налын. Марий-влак тудым корем вес могырыш, кожеран, куэран тÿва вереш, тоеныт. Шора вÿдыш йоген пурышо аҥым Шлан тÿҥ маныныт.
ШӰРГӦ
Унчо деч кечывалвелкыла Шÿргӧ ял верланен. Ты кундемыште эн сылне вер Шÿргӧ ял воктене лийын манын ойлат. Ял воктене тумер, пистер гÿжлен шогеныт. Тораште огыл пÿкшерме шуко кушкын. Тудыжо кызытат аралалт кодын. Шÿргӧ ялыште ятыр еш мÿкшым кучен. Тунам тыге ойленыт: «Тыште мÿкш он ила». Коремлаште памаш-влак шоргыктен йогеныт. Ял воктенысе корем-влак: Йÿштӧ памаш, Кокла, Келге кÿвар – шургымо йÿкым луктыныт. Шурген йогышо эҥер-влак лÿмеш ялым Шÿргӧ манын лÿмденыт. Шÿргӧ ял воктене тÿрлӧ лÿман шор уло: Маска шор, Элыксандр шор. Кажныжын шке историйже, легендыже уло.
Мотор верым торашке кычал кайыман огыл, шке йыр вершöрнат моткоч сылне, оҥай историйлан, тÿрлö йÿлалан поян. Калыкнат тыматле, поро кумылан, икте-весылан ваш-ваш полшен, эҥертен, шке йӱлам жаплен ила.
Дарья ХАРИТОНОВА.
Морко район, Унчо кыдалаш школ.
Туныктышо – Римма Николаевна Петрова.