Морко районысо Унчо велне кажныже марий улмыж дене кугешна. Садланак дыр кундемышкына мӱндыр уна толеш гын, эн ончыч Унчо вел тудым шокшын вашлиеш.
Тыште школат марий шӱлышан, самырык тукым шочмо йылмылан ньога тат гычак шӱмаҥын кушкеш. А тоштерыш логалат гын, путырак чонет кана. Кажне пурен лекше еҥже деч ик ой эре йоҥга: «Ончо, мемнанат суртна чылт тыгаяк ыле: ӱлыл клат да кӱшыл клат, вӱта ден кудо, лач балконжо вел ок сите, тиде поян еҥын суртшым ончыктеныт тугеже…» А вет ты тоштерлан негызым адакат Унчо мландын ончылъеҥже Г.С.Григорьев шукертак пыштен. Тышке пуретат, марий улмет дене кугешныде отак чыте: кугезетын ыштыш-кучыш арвержымат ончен йывыртет, шепкаште мален кийыше азажланат куанет. 1868 ийысе пӧръеҥ мыжерын сайын аралалт кодмыжланат ӱшанымылат ок чуч. Чылт кугезе шӱлыш уло чоным авалта.
Шочмо йылмынан ал сескемжым вияҥден шогаш Унчо школышто Р.Н.Петрова ден Л.К.Игнатьева ынде ятыр ий тыршат. Нунын усталыкыштым ончаш, паша куатышт дене палыме лияш манын, шукерте огыл Морко кундемнан тӱрлӧ школлаштыже этнокультур предметлам туныктышо да директорын воспитатлыме паша шотышто алмаштышыже-влак погыненна ыле. Эн ончыч Унчо школын эн чолга ӱдыр-эргыже-влак татар, руш да марий калыкын икой дене келшен илымышт дене кылдалтше урок деч ӧрдыжысӧ пашам ончыктышт. Палемдем: ты район кӱкшытан семинарна пӱтынек Российыште илыше калык-влакын икоян улмо идалыклан пӧлеклалтше лийын. Икымше ужашыже Унчо школышто эртен, а кокымшо ужаш пӱтынек Унчо селаште чапланыше этнокультур комплексыште шуйнен.
Чынак, Унчо велне марий шӱлыш утыр шижалтеш. Лач тышечын шочмо йылме шке вий-алжым налдалеш. Тек марий йылме тӱнямбалне моло йылме дене тӧр лиеш. Лач тыге вел курым дене шке ямжым арален коден кертеш.
Е.В.Григорьева, Морко районысо этнокультур предметлам туныктышо-влакын методушем вуйлатышышт.