Кужэҥер районысо Изи Чарнур ял райрӱдӧ лишнак верланен. Шукерте огыл мыланнат тиде ялыште лияш пиал шыргыжале. Изирак экскурсийым ты ялыштак шочын-кушшо А.Пайдыганов эртарыш. Палемдыман, ялыште Пайдыганов да Аблинов фамилиян-влак шукын илат.
Корно, пӱя
Изи Чарнур Ӱштымбал ял шотан администрацийыш пура, ты ял деч йӱдвел-эрвел могырышкыла кум меҥге тораште верланен.
Ончыч тушто «Онар» ялозанлык артель пашам ыштен, туна-влакым ашненыт. 1950 ийыште тудым «Передовик» колхозыш пуртеныт. Тунам ялыште вӱдвакш, апшаткудо лийыныт, йоча-влак нылияш школышто тунемыныт. Медпункт, кевыт, клуб пашам ыштеныт.
Урем-влак ару, пӧрт-шамыч чатка улыт. Ялыш газпучым шупшмо. Тыгай мотор вершӧрыштӧ куанен гына илыман, да, чаманен каласыман, кызыт ялыште утларакшым илалшырак-шамыч гына кодыныт.
– Йочам годым тыште пеш весела ыле. Кажне гаяк суртышто вич але утларак икшыве кушкын. Калык колхоз фермыште тыршен. Ме, йоча-шамыч, пырля погынен, Кужэҥер школыш вик корно дене коштынна. Уремыште эре шаршудо ыле – кызытсе семын кыдал даҥыт шудо лийын огыл. Кӱтӱш 30 наре ушкал лектын, шорык кӱтӱмат кӱтенна. А кызыт уло яллан – ик ушкал, – палдара А.Пайдыганов.
Андрей Петровичын Юрий изажат Изи Чарнурыштак ила. 85 ияш Пётр Петрович ачаштат – туштак. «Ончыч колхозышто шофёрлан ыштенам, вара электрик лийынам, моло вереат тыршенам. Армийыш кайымем деч ончыч нӧлташ тӱҥалме, варажым, пӧртылмекем, 1960 ийыште чоҥен пытарыме пӧртыштемак илем. Юра эргымын пӧртшӧ – лишнак. Шоҥгыеҥын могай паша – кечыгут окнаш ончен шинчем», – мыскарам ыштен, палдарыш ныл шочшан да индеш уныкан шоҥгыеҥ.
Ял калык Изи Чарнурышто икоян. «Верысе инициативе» программыш кум гана ушнымо мом шога! Такшым тиде сомылым Андрей Петрович вораҥдара – проектым возымо гыч тӱҥалын тудым илышыш шыҥдарыме марте уло пашам шке ӱмбакыже налеш.
– 2016 ийыште рӱдӧ уремыште 700 метр кужытым щебёнко корным пыштенна. Ныл ий ончыч пожарный пӱям келыштаренна да воктеныже корным ыштенна. Ты сомылым корнылан верчынак тӱҥалынна, манаш лиеш. Тореш уремым пӱя воктенысе корем кок ужашлан пайлен ыле, урем мучашке машина дене кудал эрташ лийын огыл. А ынде пӱям келгемдыме – 300 наре кубометр мландым лукмо, вӱдлан йоген каяш трубам пыштен, плотинам пеҥгыдемдыме, щебёнкым шарыме, – манеш чолга пӧръеҥ.
Капым чывылташ, чоным кандараш
Изи Чарнур деч тораште огыл Немда эҥер тӱҥалеш. Адакшым ты кундемыште памаш ятыр. Андрей Петровичын «Верысе инициативе» программе почеш кумшо проектшат ял воктенысе ик тыгай памаш дене кылдалтын.
Изи Чарнурыш кудал пурымаште, шола могырышкыла савырнен изиш кудалмеке, святитель Спиридон Тримифунтский лӱмеш купель дек миен шуат. Пурымаштак вераҥдыме баннерыште лишне йоген эртыше Немда эҥер, Спиридон Тримифунтский нерген пален налаш лиеш. Чодыра лоҥгаште тымык вер. Купельым пура дене ыштыме. Вӱдлан пучым пыштыме да бетон кольцам шындыме. Тушко наҥгайыше корныш шаргӱм шарыме. Вургемым шӱалташ келыштарыме верым леваш семын келыштарыме.
Андрей Петровичын идейже почеш, купель воктенысе кумдыкым оҥа дене тошкалтыш семын келыштарен ыштыме – шинчаш пеш йӧнан. Еҥ-влак толыт, сортам чӱктат, шыпыште канен шинчат. Йӱштылаш верым пӧръеҥ да ӱдырамаш-влаклан посна йӧнештарыме. Кеч-кунам толын чывылалташ лиеш.
Ик урем – кок сурт
Изи Чарнур деч пел меҥге наре тораште верланыше Халтурин ял документ почеш Изи Чарнурынак уремжылан шотлалтеш. Андрей Пайдыганов ешыж дене лач тушто лакемын. Нунын деч посна ты ялыште эше ик суртышто гына илат.
– Халтурин ялыште тошто пӧртан мланде участкым налынам ыле. Ончыч тыште илаш шонымаш лийын огыл: чоҥем да ужалем манын шоненам. Вара ик ий илен ончышна, келшен – ынде 10 ий тыште улына. Вер мотор, Кужэҥер посёлко – лишнак, кеч-кунам машина дене миен толаш лиеш, – мане пӧръеҥ.
Такшым ял илышым тӱзатыме шотышто Андрей Петровичын шонымашыже ятыр. Иктыже – ялысе туризмым вияҥдаш. Кугу пашадарым кычалын, Москош, моло тора кундемыш кудалыштдеат лиеш, манеш тудо. Шкенан денат мыняр мланде яра кия, тудым кучылт гына моштыман, паша ятыр манын палемда пӧръеҥ. Кумыл гына лийже.
Халтурино ял нерген утларак пален налаш шонен, Пайдыгановмытын пошкудышт дек тарванышым. Суртшым муаш неле огыл ыле – кужу шудан олыкыш савырныше ял уремыште лач ик сурт ончылно гына солен шындыме. Шӱшкалтымемлан ончыч суртозан пийже йӱкым пуыш, вара пӧръеҥынат вуйжо савар гоч койылалтыш.
Алексей Иванович Антипин тыштак шочын-кушкын. 50 ийыш тошкалше пӧръеҥ Кужэҥер посёлкысо 2-шо номеран школыш ороллан коштеш.
– Ешыште пытартыш икшыве кушкынам. Садлан шочмо сурт деч торашке каен омыл – варажым шоҥго авам ончаш кӱлын. Ешым чумырен омыл, шкет илем. Акам-влак толын коштыт, – палдарыш пӧръеҥ да ешарыш:
– Шарнем, йочам годым ялыштына иктаж 13 суртышто иленыт. Изи ялыштынат илыш шолын. Воктенысе эше ик пошкудем ыле, икмыняр ий ончыч тудат икшывыж дек посёлкыш илаш кусныш.
Алексей Ивановичын пӧртшӧ ончылнак – таве. Вӱд пӧртыш пура. Кызыт Халтуриныш газпучым шупшыт. Канде туллан пӧръеҥ пеш куанен. Пум шуко ыштен толашышаш уке, мончалан ситышым ямдылем, да йӧра веле, манеш. Газ пуртымылан Алексей Иванович кӱлынак ямдылалтеш – лӱмын котельныйым келыштарен чоҥа. Канымыла чодыраш поҥгылан миен толеш. Вольыкым ок ашне – пий ден пырысше веле улыт. Мо кӱлешым наледаш Кужэҥер посёлкыш велосипед дене кудалеш. Йокрокланаш ом ярсе, шыргыжал пелештыш йодмыланна пӧръеҥ.
Чолга еҥ-влаклан кӧра Изи Чарнур кундем тӱзлана, проект-влак почеш ятыр сомыл шукталтеш. Ӱшанена, ончыкыжым тиде самырык-шамычым ялыштак илаш кодаш кумылаҥда.