Ставропольский крайыште шочын-кушшо Габибула Халдузов ынде икмыняр ий Йошкар-Олаште ик исправительный колонийыште шинча. 2021 ийыште судын пунчалже почеш пӧръеҥым терроризм дене кылдалтше осал пашам ыштымыжлан18 ийлан эрык деч посна коденыт.
Тылеч вара тудын эртарыме кажне кечыже тылеч ончычсо деч ок ойыртемалт, манаш лиеш. «Тыгай илышым илаш шонен омыл ыле, но йоҥылышемлан ынде тыге тӱлем», – чоным почын ойлыш пӧръеҥ вашлийме годым.
«Тиде утыждене шуко»
Габибула селасе шуко шочшан ешыште кушкын. Школ деч вара машинистлан тунем лектын, ик жап пасу пашаште тыршен, вара – фермыште чоҥымаште. Но илышыже 2017 ийыште пӱтынек вашталтын.
– Мыйым Махачкала олаште кученыт – ик палыме артистын тудо ийынак июльышто эртаралтше концертыштыже терактым ышташ шонымемлан титакленыт. А октябрьыште пашам ыштыме объектыштем спецслужбо пашаеҥ-влак шке ыштыме пудешталт кертше устройствым муыныт. Деласе материалыште палемдыме почеш, ты устройство дене концертыш кайышаш улам ыле, но тӱрлӧ амал тидым шукташ чаракым ыштен. Устройствым муыныт, мый денем пырля осал пашам ышташ шонышо-шамычымат кученыт. Терактым ямдылымылан суд мыйым титаканлан шотлен.
Тыге лектеш: осал пашам ышташ ямдылалтмемлан, шонымемлан колонийыште шинчем. Ты шонымашем шуктен кертын омыл, садлан, Юмылан тау, ик еҥланат эҥгекым ыштен сеҥен омыл. 2021 ийыште суд лийын, мыйым 18 ийлан шынденыт. Но лач осал шонымашлан гына тиде утыждене шуко, шонем, – манеш Г.Халдузов.
«Кунар кӱлеш, тунар вучем»
Но эн чотшо тудын чонжо пелашыж дене ойырлымылан кӧра коршта. Габибулам кучымышт годым самырык-влак але келшаш гына тӱҥалыныт ыле. Туге гынат ӱдырым тиде чактарен огыл, шукерте огыл нуно возалтыныт. Махачкалаште илыше да туштак пашам ыштыше пелашыже кунар кӱлеш, тунар вучем манын Габибулалан.
– 18 ийлан шынденыт манын пален налмеке, пелашем чот шортын, ойгырен. Но вара лыпланен. Ит вучо, шке илышетым мыланем кӧра ит локтыл манын сӧрвалымемымат колыштын огыл, – ойла Халдузов.
Пелашыже свиданийлаш толын кертше манын, Габибулалан шуко пашам ышташ да оксам аныклашыже логалеш. Вет тудо нужнарак еш гыч. Ачаже – инвалид, изаже туберкулёз дене орлана, эре эмлалташыже логалеш. Садланак ешем деч оксам йодмаш уке манын умылтара пӧръеҥ. Исправительный колонийыш логалмекыже, иканаште отделочный пашаште механик-слесарьлан тыршаш тӱҥалын. Пашадарым пога да пелашыжлан колта. Самолётыш билетлан да моло роскотлан ик гана Йошкар-Олаш толын каяш 50-60 тӱжем теҥге кая, садлан вате-марийлан чӱчкыдын ужашышт ок логал.
«Мыйын йоҥылышем ончен тунемышт»
Тыге ыштымылан ӧкынет мо манын йодмемлан Г.Халдузов деч тыгай вашмут лие:
– Ӧкынем. Жапым пӧртылташ лиеш гын, йӧршеш вес семын ыштем ыле. Эн ончыч кугурак-шамыч деч каҥашым йодам ыле, вет ешыштына мемнам пеҥгыдын воспитатленыт, кугурак-шамычым пагалаш да колышташ туныктеныт. Но мый уда компанийыш логалынам, «йолташем-шамычын» мотор шомакыштлан ӱшаненам. Йоҥылыш корныш савырненам манын умылтараш воктенем тунам иктат лийын огыл. Варажым, тыге лийме нерген пален налмеке, ешыштем ӱшаненат огытыл ыле. А ынде кынервуй тыштак, да пурлаш ок лий.
Туге гынат пӧръеҥ волгыдо ончыкылыклан ӱшаным ок йомдаре. Планым чоҥа, шке кочо опытшым ончыкыжым моло-шамычым йоҥылыш паша, радикальный шонымаш деч аралаш кучылташ шона: шкеныштын огыл, мыйын йоҥылышем ончен тунемышт, манеш.
Да мӧҥгыштӧ вучышо ешыжлан таушта – умылымыштлан да полшен шогымыштлан. Тыгак исправительный колоний пашаеҥ-шамычланат – психологий, профилактике да воспитатлыме пашам шуктымыштлан: ончыкыжым тыглай илышыш пӧртылаш тиде сайынак полша.
Габибула, эрыкыш лекмекыже, Дагестаныште илаш шона, ятыр родо-тукымжат туштак лакемыныт. Исправительный колонийыште налме профессийже денак пашам ыштынеже. Но тидын марте эше тора. А кызыт тудын илышыже колонийысе график почеш кажне кечын ик семын эрта: 6 шагат эрдене кынелеш, 10 минут гыч зарядкым ышта, вара – эр кочкыш, тергымаш, паша, тылеч вара – адак тергымаш, кас кочкыш, 21 шагатлан кас тергымаш да 22 шагатлан малаш возеш. Тыгутлаште ешыже да родо-тукымжо дене йыҥгыртен кутыраш жапым муэш да эн тӱҥжӧ – ӱшанлан, тиддеч посна пеш йӧсӧ.
Габибула Халдузовын историйже эше ик гана пеҥгыдемда: ик йоҥылыш ошкыл, уда компаний да осал шонымаш уло илышым пужен кертыт. «Уда компаний деч шекланыза, воктен улшо еҥын «шере» шомакшылан ӱшанаш ида вашке. Да кокытеланымаш годым кугурак-шамыч деч каҥашым йодаш ида ӧр» манын, чон вошт колтымо шомакшат тидын нерген шонаш тарата.
Марий Элысе УФСИН-ын пресс-службыжын фотожо.