21-27 сентябрь – Шодо тазалыкым аралыме арня.
Шыжым, кунам кылмен черланыме тургым тӱҥалеш, шӱлымӧ системын тазалыкше нерген чӱчкыдынрак шоналтена. А шӱлымӧ органналан кажне кечын могай нелыт логалме шотышто пешыже огына шоналте. Тидын нерген Марий Эл Республикысе Тазалык аралтыш министерствын тӱҥ внештатный пульмонологшо Екатерина Соболева умылтара.
Врач-пульмонолог-влак кажне кечын айда-лийже койыш дене тӱкнат. «Мый изиш гына кокыралтем, тургыжланаш амал уке», – пациент-влак деч колына. Но «чыталтем» манме койышланак кӧра черым жапыштыже огына шеклане.
Шӱлымылан мо лӱдыкшым ышта?
Ты шотышто шӱлымӧ органым пытарыше кум тӱҥ шоя ойым шергалына.
«Электрон тамак ден вейп лӱдыкшыдымӧ улыт»
Тидыже пытартыш ийлаште эн шучко шкем шке ондалымаш. Подростко да кугыеҥ-влакын кӧргышкышт шупшылмо ароматизироватлыме парыште никотин шинчал да тӱрлӧ химический вещества улыт. Ырымеке, нуно аяран веществам ыштат, тудыжо альвеолым йӱлата. А вет лач тудын гоч кислород юж гыч вӱрыш мия, а углекислый газ организм гыч лектеш. Тидлан кӧра ондак чылт таза улшо самырык еҥ-влакын шодышт моткоч чот эмгана.
«Флюорографийыште чыла яндар гын, тугеже шодо дене чыла сай».
Рентген але флюорографий чот кугу вашталтышым гына ончыктат: пневмонийым, кугу пуалмашым але туберкулёзым. Но нуно астмын але ХОБЛ-ын тӱҥалтыш стадийжым чылт «огыт уж». Вет нелылыкше шодын могай улмыштыжо гына огыл, а кузе шӱлымаште лийын кертеш. Снимкыште – чот сай сӱрет, тыгодым айдемылан юж ок сите. Садлан эн сай тергымаш – спирометрий.
«Кылмен черланыме шке семын эрта».
Йол ӱмбалне коштын эртарыме да тӱрыс эмлен шуктыдымо инфекций-влак нелыкым пуэн кертыт, тыге пневмоний але шодын хронический черже вияҥыт.
Палыман:
Шодышто корштышо рецептор уке, садлан шодо корштен огеш керт, черын тудын оболочкыжым (плеврым) авалтымешкыже. Вес симптомым шотыш налман.
Тыгай пале-влак улыт гын, терапевт але пульмонолог деке жапым шуйкалыде кайыман:
- кум арня деч утла кокыреда. Кеч-могай кокыртыш сай огыл. Тудо тыглай ОРВИ деч варат ок эрте гын, чын амалжым кычалман;
- шӱлыш петырнаш тӱҥалын. Ондак кумшо пачашыш ласкан кӱзенда гын, ынде шӱлышым погаш канаш шогалыда – тиде тергалташ амал;
- шӱлымӧ годым коргыктымо шокта, оҥышто темдымыла чучеш;
- амал деч посна ноеда да нелын шӱлымылан кӧра каҥгештында.
Шотыш налза
Таза шодын вич шӧртньӧ правилже:
- тамакым шупшмым чарныза – ик тылзе гычак шодо тазыла деч эрыкталташ тӱҥалеш;
- нылле ий деч вара спирометрийым ыштыза. Специальный приборын трубкашкыже пуалтеда, а тудо кузе шӱлымыдам ончыкта. Ты тестым идалыклан ик гана ыштыман. ХОБЛ-ым тӱҥалтыш стадийыште пален налаш ты йӧн гына уло;
- вакциным ыштыза. Грипп да пневмоккокковый инфекций эн чот неле пневмонийыш шуктат. Те 60 ияш деч кугурак улыда але хронический чер-влак (поснак шӱм дене кылдалтгше, диабет, астме) улыт гын, вакциным ыштыманак,
- мӧҥгыштӧ да паша верыште южын вӱдыжгылыкшӧ 40-60% лийшаш, садлан увлажнитель дене пайдаланыза але батарей воктеке вӱдан тазикым шындыза, пӧлемым чӱчкыдынрак южаҥдыза, пуракым ӱштса;
- шукырак тарванылза – шӱлымӧ системе тыге гына тренироватлалтеш. Кеч-могай аэробный нагрузко – писын коштмаш, иймаш, велосипед дене кудалыштмаш, куштымаш але пакчаште тыршымаш – шодын куатшым кугемда да организмым кислородым пайдалынрак кучылташ туныкта.
Организмдан шӱлыш петырнымылан але кокырымылан кӧра полышым йодын кычкыраш тӱҥалмыжым ида вучо. Эрла шӱлышда эн кӱлешан сомыллан, путешествийлан да лишыл еҥ-влак дене кужун мутланен шинчымылан ситыже манын, шодыдам таче аралыза.
Ласкан шӱлӧ да илышлан куане.