12 июльышто Морко районысо Унчо кундемыште Сӱрем кумалтыш эртен.
Ты гана тудо Петро кечылан шотлан толын. Такшым Сӱрем арня 10 гыч 17 июль марте шуйна.
Республикыштына Сӱрем кумалтышым Морко район Унчо селаште эртарымым нигунам чарнен огытыл, увертарыш тидын нерген верысе администраций вуйлатыше Иван Евсеев.
Тудын мутшо почеш, ты гана Унчо села воктенысе Мер отыш 150 утла еҥ толын. Шукынжо, марий тувырым чиен, кидыш киндеркым але корзиҥгам кучен, чодыра коклаште верланыше отыш икте почеш весе ошкыл пуреныт. Пӱртӱс Юмылан кумалаш Унчо кундемыште илыше да пошкудо районла гыч изиракшат-кугуракшат миеныт.
Ты гана марий йӱла дене палыме лияш эше Озаҥ гыч 12 турист да В.Д.Поленов лӱмеш Российысе калык усталык кугыжаныш пӧрт деч кок федеральный эксперт ден Марий научно-шымлыше институт гыч шымлызе-влак толыныт. Нуно лӱмынак Петро кечылан ты кундемыште ик кече ончыч верланеныт. Уна-шамыч Сӱрем кумалтышым Россий калык-влакын материальный огыл тӱвыра поянлыкышт кугыжаныш реестрыш пуртымо шонымаш дене фото ден видеом ыштеныт, увер-влакым погеныт.
Тений кумалтышыш толшо-влаклан кум вере тулолмым ямдылыме: Тӱнямбал Юмылан, Шочынавалан да Петро Юмылан. Кажнышкыже калык шукак погынен. Нуно серлагышым, перкелыкым йодын кумалыныт. Тазалыкым, пиалым, коштмаш корнышто чыла сай лийже манын йодын толыныт.
Надырлан межаным да шулдыраным конденыт. А «Передовик» ялозанлык артель ӱшкыжым пуэн.
Кумалтышым ончычсо семынак Унчо кундемын тӱҥ онаеҥже, верысе «Марий кумалтыш» общиным вуйлатыше Анатолий Яковлев виктарен шоген. Тылеч посна кум онаеҥ кумал шоген: Михаил Егоров, Марий Турек гыч Вячеслав Петров ден Михаил Айглов.
Римма Петрова, Унчо села гыч:
– Сӱрем пайремлан Мер отышко кумалаш мыят миенам, ӱдырем, кок уныкам дене пырля кайышна. Озаҥ да Моско гыч уна-влак толыныт ыле. Нуным еҥ-влак деке малаш пуртеныт, мемнан декат пуреныт ыле.
Калык утыжым шукат огыл, но шагалат огыл ыле. Тыгай годым кумалтыш пеш ласкан эртымыла чучеш. Пӱртӱсат пуйто тидым умыла: ласка, мардеж шыма, кече ласкан онча. Йӱр лиеш манын ойлышт, но кече пеш мотор шогыш. Ласка кумалтыш годым пеш куштылго.
Надырлан пуымо ӱшкыж шыл дене кугу подеш лемым шолтышт, вара лемже дене пучымышым ямдылышт. Тудым чылан пырля кочкынна. Эше мӱй вӱдым ыштеныт ыле, тудымат чылан йӱыныт.
Кумал пытарымеке, кажныже шке намийыме кочкышыжым тӱшкашке вераҥден – тыге сийыштым вашла пукшеныт. Мыят мелнам лӱмынак кӱэштынам.
Еҥ-влак сортам, пӧлекым, оксам конденыт. Мутлан, ӱдырем шке лӱмжӧ дене шовычым, ӱдыр уныкам шке лӱмжӧ дене шовычым, эрге уныкам солыкым, ачаже лӱм дене солыкым пуышт. Эше оксам (кагазымат, шийымат) кажныже шке лӱм дене пыштенна. Мый акайын лӱмжӧ дене оксам пыштенам.
Вара онаеҥ чыла тидым пелештен ойла, шовычым, солыкым (кажныжым) вуйжо йыр кум гана пӧрдыкта, намийышылан мӧҥгеш пуа да тудыжо кашташ сака. Кумал пытарымеке, чыла иктыш да кумалме пушеҥгыш кӱшкӧ кылден сакат. Кӧ пушеҥгыш кылдаш кӱза, волымекыже, тудлан кумалаш толшо-влак оксам пуат. Эн пытартышлан, онаеҥын кидшым кучат, тауштат да каят.