Тений «Кугу двадцаткыш» пурышо эл-влак коклаште Российыште пашадымылык эн изи – 2,2%. Тидын нерген шукерте огыл возымо «РИА Новости» увер агентствыште. А Марий Элыште пашадымылык сӱрет могайрак? Тиде да моло нерген Йошкар-Оласе калыклан паша верым ситарыме шотышто управленийын начальникше Ольга Вирабовна Цепелева дене мутланышна.
– Ольга Вирабовна, кундемыштына пашадымылык ситуаций могайрак? Кеҥежым тудо сай могырыш вашталт кертеш?
– Таче кечылан пашадымылык регионыштына пеҥгыде (стабильный). Тургым дене кылдалтше вашталтышым кажне ийын шекланена. Мемнан организацийышкына паша шотышто йодмаш дене еҥ-влак шошым да кеҥежым утларак толыт. Тидыже тунемме идалык мучашлалтме, жаплан ыштыме контрактын пытымыже да кеҥеж тургымлан пашам кычалме дене кылдалтын. Еҥ-влак чоҥымо, ялозанлык, туризм да услуго аланлашке поснак кеҥежым пашаш толыт. Сандене ме тидлан ямде улына, еҥ-шамычлан вашке паша верым муаш полшаш манын, работодатель-влак дене кылым ыштена.
– Пашадымылыкым иземдаш манын, калыклан паша верым ситарыме шотышто рӱдер мом ышта?
– Пашадымылык кундемыштына иземже манын, чот тыршена. Мутлан, вакансий ярмиҥгам да изирак ярмиҥгам эртарена. Тушто пашам кычалше еҥ-шамыч, работодатель дене вашлийын, вакансий да паша условий нерген пален налын кертыт.
Предприятий-влаклан могай специалист-шамыч кӱлмым шотыш налын, еҥ-влакым туныктена да кадрым угыч ямдылена.
Сомозанятость ден предпринимательствылан полшена: консультацийым эртарена, бизнес-планым ямдылымаште, ИП-м регистрироватлымаште полышым пуэна.
Специалистна-шамыч тылеч посна чыла еҥлан: самырыкланат, вашке пенсийыш шушашлык айдемыланат – психологический полышым пуат, нунылан профориентаций шотышто мероприятийым, мутланымашым эртарат.
Посна тӱшка еҥ-шамычлан, мутлан, инвалидностян еҥ-влаклан, паша вер ситыже манын, работодатель дене пашам ыштена.
– Ӱдырамаш-пӧръеҥ, самырык-шоҥго, таза да начар тазалыкан… Чылалан паша вер кӱлеш. Нунын дене посна вашлийын мутланеда?
– Тидын шотышто рӱдерыштына тематический клуб-влак улыт.
«МягкаЯ сила» клубыш паша верым кычалше але паша верым вашталташ шонышо ӱдырамаш-влак коштыт. Тушто эксперт-влак дене вашлиймаш, самопрезентаций шотышто, моштымашыштым вияҥдыме тренинг-влак эртаралтыт. Тылеч посна клубышто паша да еш, предпринимательстве да профессионально кушмаш йодыш-влак шотышто каҥашат.
«Будь в деле» молодёжный клуб – студент, выпускник да самырык специалист-влакын вашлийме верышт. Тушто карьере шотышто консультаций, тӱрлӧ квиз, резюмем ямдылыме, собеседованийым эртыме шотышто мастер-класс-влак лийыт, тыгак работодатель-шамыч дене вашлиймаш, стажировко эртат.
Пашам темлыше-влакын клубышт бизнес ден кадр службо-шамычын еҥыштым ушен. Ты клубышто паша рынкысе кызытсе жаплан келшыше йодышлам каҥашат, кадрым ямдылыме шотышто пырля проектым ыштат, вакансий презентацийым эртарат.
Клублашке ушнен, паша верым але кӱлеш специалистым вашке муаш, шуко ум палаш лиеш. Кумылан-шамычым клубын участникше лияш ӱжына.
– Кӧргӧ (скрытый) пашадымылык нерген ятыр гана колалтын. Мо тиде тыгай? Да кундемыштына тидын шотышто могай сӱрет?
– Кӧргӧ пашадымылык – тиде тугай ситуаций, кунам айдеме формально паша веранлан шотлалтеш, но чынжым гын пашам ок ыште але тичмаш паша кечым огыл ышта але оксам тӱлыдымӧ отпускышто ӧкымеш. Марий Элыште кӧргӧ пашадымылыкым яллаште утларак ужына. Тушто илыше еҥ-влак личный подсобный озанлыкыште але тичмаш огыл кече пашам ыштат. Тидын шотышто ме мониторингым эртарена да граждан-влаклан, почмо паша рынкыш лекташ манын, угыч тунемаш але у профессийым налаш темлена.
– Пашам ыштыдыме еҥ-влаклан кугыжаныш могырым иктаж-могай окса пуалтеш? Мыняр жаплан?
– Рӱдерыштына регистрироватлыме пашам ыштыдыме еҥлан пашадымылык шотышто пособий пуалтеш. Тудын кугытшо да мыняр жаплан тыгай оксам пуымаш ончычсо стаж дене, тошто паша вер гыч кайыме амал да могай категорийыште улмыж дене кылдалтын. Кокла шот дене куд тылзе марте, посна категорийлан 12 тылзе марте пособийым тӱлат.
Тений гыч пашадымылык шотышто пособийын эн изи кугытшо – 1863 теҥге. Тудым пуат:
- кӧ идалык деч шуко пашам ыштен огыл;
- кӧн стажше пытартыш ийлан 26 арня деч шагал;
- кӧм паша дисциплиным пудыртымылан кӧра паша гыч луктын колтымо;
- кӧ ИП-м петырен да самозанятость пашам пытарен;
- кӧн кокла пашадар шотышто сведенийже уке.
Пашадымылык шотышто пособийын эн кугу кугытшо – 15886 теҥге. Тудым кум тылзе тӱлат:
- кӧн, калыклан паша верым ситарыме рӱдерыш йодмаш дене толмо кечын, пытартыш 12 тылзылан паша стажше 26 арня деч шагал огыл;
- кӧн кокла пашадар шотышто сведенийже уло.
Пашадымылык шотышто пособий сайын илаш йӧным ок пу, тудо пашам кычалме жаплан полышлан шотлалтеш. Еҥ-влак пашам ышташ пурышт манын, чӱчкыдын посна консультацийымат эртарена.
– Пашам вашке муаш сай резюме полша. А кузе тудым чын возыман?
– Шкендан нерген информацийым шот да рат, уто «вӱд» деч посна возыман. Лӱмдам, контактный данныйым, пашам кычалмын цельжым, опытым (мӧҥгешла хронологический радам дене), образованийым, моштымашдам ончыктыман.
Резюме 1-2 лаштык веле лийшаш.
Могай кӱкшытыш шумыдам палемдыза. Тендан полшымо дене организацийын могай лектышыже лийын ончыктыза. Мутлан, сатум ужалыме объемым 20 %-лан шукемденда.
Резюмем вакансийлан келыштарыза: палемдыме должностьлан кӱлшӧ моштымашдам да опытдам палемдыза.
Грамотностьдам тергыза. Резюмеште йоҥылыш лийшаш огыл.
Тӱҥжӧ – кеч-могай пашаште айдемын кумылжо лийшаш. «Кече эртен да йӧра» шонышо-влакын паша лектышыштат начар лиеш, пашам темлышат тыгай еҥ дене вашке чеверласа. У пашаланат лӱдман огыл. Паша верым ситарыме рӱдерыште еҥлан келшыше вакансийым ойыраш, резюмем чын возаш туныктат, у профессийым налаш йӧным пуат. Ит ӧркане веле.