Йошкар-Олаште илыше да тысе ик университетыште врачлан тунемше Самсон Ёрмамадов – Таджикистан гыч. Шочмо кундемже, тусо илыш нерген рвезе уло кумылын палдарыш.
«Мӧҥгына – курык»
Еш Хорог олаште ила. Ачаже – индивидуальный предприниматель, аваже мӧҥгыштӧ шогылтеш. Шольыжо уло, тудат МарГУ-што тунемеш, «электроэнергетике» специальностьым ойырен налын. Шӱжарышт эше школыш коштеш.
– Шочын-кушкынам Горно-Бадахшанский автономный областьыште, Памир курык коклаште. Тушто тӱрлӧ калык ила, ме шугнан калык улына. Мемнан – шке йылмына, йӱлана. Тидын дене марий калык дене икгайлык шижалтеш: эл икте гынат, тӱрлӧ калыкын – шке йылмыже, тӱвыраже да йӱлаже. Шугнан-влак иктаж 100 тӱжем наре улына: Таджикистаныште иктаж 75 тӱжем наре илена гын, молыжо – Афганистаныште. Шугнан йылме (восто-чноиранский тӱшкаш пура) дене мутланена. Исламын посна «укшыжлан» шотлалтше исмаилизм верам кучена.
Мемнан мӧҥгына – курык. Памирыште эн кӱкшӧ ледник – Абуали ибн Сино пик – верланен. Памир гочак, 5 тӱжем метр наре кӱкшытыштӧ, перевал, курыклоҥ ден эҥерла гоч Кугу порсын корно эрта. Воктене Пяндж эҥер йога, тудо Таджикистан ден Афганистан мландым ойыра. Тӱрлӧ кундем гыч турист-шамыч, ты кумдан палыме корным шкеат эртен ончаш шонен, тушко машина, мотоцикл, велосипед дене толыт, – каласкала Самсон.
Ӱмаште кеҥежым шочмо кундемышкыже мийымыж годым рвезе курыкысо шокшо источник воктене ик еш дене палыме лийын. Йошкар-Ола гыч улмыштлан моткоч ӧрын. Пӧръеҥ адакшым МарГУ-што преподаватель улмаш! Чаманен каласыман, шочмо суртшо деч тораште улмыжлан кӧра Самсон нуным унам ыштен кертын огыл, но икте-весыштын телефон номерыштым коденыт.
Турист-шамычлан мланде чытырналтмаш деч лийше Сарезский ер пеш келша, тыгак толшо-шамычым Ваханский долинын оржо-влак, Ямчун крепость сымыстарат.
Пашаче, виш чонан улыт
Таджикистан пӱртӱс поянлыкше дене моктанен кертеш, гидроэнергетике виян. Ялозанлык паша вораҥеш: хлопокым куштат, фрукт ден пакчасаскам шуко шындат. Памирыште калык мланде пашам ыштен, вольыкым ашнен ила.
– Ешыштына шке калыкнан йӱлажым шуктен илена. Навруз – шошо да у идалык тӱҥалмым ончыктышо пайрем – ик эн тӱҥлан шотлалтеш. Тидлан чот ямдылалтыт, шуко сийым ямдылат. Йӱыш кокла гыч ширчайым йӧратена. Тиде – шӧран чай, тушко чывыштыш шинчалым, грецкий пӱкшым ешарат, южгунам – каймакым (мӧҥгысӧ ӱмбал гай). Ширчай тамле веле огыл, курыкышто илыше калыклан тиде поснак пайдале йӱыш – йӱмымат, кочмымат алмашта.
Калык вургемна мотор, тӱрлӧ сынан, тӱрлеман. Кажне регионын – шке ойыртемже, Памирыште илыше-шамычынат вестӱрлырак: ме тюбетейкым упшалына, кугу пайрем годым традиционный халатым чиена.
Памир калык унам вашлийын да ончен моштымыж дене ойыртемалтеш. Ме изинек пашам йӧратен кушкына, моло-шамыч дене виш чонан улына. Курыкысо илыш икте-весылан эре полшаш, кугурак-шамычым пагалаш, ешым ик эн тӱҥ верыш шындаш туныктен, – манеш С.Ёрмамадович.
Памирысе традиционный пӧрт «чид» маналтеш, тудым кӱ дене чоҥат, леведышыжым тошкалтыш семын келыштарыме. Оралтым вич пу меҥге «нумалеш», кажне меҥгын – шке значенийже. Пӧрт кӧргым пӧлем-влаклан шеледыме огыл, тиде – шкешотан студий, но кажне кумдыкшо молан-гынат ойыралтын.
Изи, но мотор
Самсонын шочмо Хорог олаже (30 тӱжем наре еҥ ила) Горный Бадахшанын рӱдыжлан шотлалтеш. Китай гыч Рӱдӧ Азийыш корно ты ола гоч эрта. Изи олаште кум тунемме учреждений уло: Хорогысо кугыжаныш университет, Рӱдӧ Азийысе тӱнямбал университетын филиалже, Ага-Хан фондын лицейже. Олаште верланыше гидроэлектростанций уло олалан да воктенысе кумдыклан электроэнергийым ситара. Хорогышто пытартыш жапыште туризм утларак вияҥеш.
– Хорог пеш мотор. Тушто Памирысе ботанический сад (эн кӱкшака верысе сад-влак коклаш пура) верланен. Оласе калыкын ик эн йӧратыме верже – Чорбог, «ныл сад» манын кусаралтеш. Гунт эҥер (тудо олам кок икгай ужашлан пайла) серыште верланыше тиде изирак садыште еҥ-влак кастене йолын кошташ йӧратат, икшыве-влаклан модашышт тӱрлӧ площадке уло. Самырык-шамыч каныме семын да пайдале шудым погымо амал дене курыкыш кӱзат. Такшым Памирыште телым Арктикысе гаяк чот йӱштӧ, а кеҥежым Африкысе гай шокшо, – манеш рвезе.
Курыкан верыште шочын-кушшо Самсоным Марий кундемысе кугу чодыра, ер ден эҥерла ончыч чот ӧрыктареныт. Йошкар-Ола рвезылан вигак келшен. Студент Изи Какшан серыште, парклаште каналташ йӧрата. Тӱшкагудышто ятыр йолташым муын. Пырля тунемыт, кочкаш шолтат, канат.
Самсон кудымшо курсышто тунемеш. Йошкар-Оласе эмлымверыште приемный отделенийыште медбратлан пашам ыштыме опытшо ончыкыжым профессийыштыже кӱлеш лиеш, манеш. Тудо травматолог-ортопед лийнеже, ты направлений дене ординатурышто ямдылалташ шона, вара Российыштак пашам ышташ коднеже.
Мӧҥгыжӧ кок ийлан ик гана миен толеш. Тыгай годым мӧҥгыштыжӧ – кугу пайрем дене иктак: уло родо-тукымжо уналыкеш толеш.
С.Ёрмамадовын альбомжо гыч налме фото-влак.