Кужэҥер кундем Халтурино ялыште илыше Пайдыгановмыт еш илыш дене тӧр ошкылеш. Нуно тӱрлӧ кӱлешан сомылым вораҥдарат, тидлан проектым возат да илышыш пуртат. Ешын тыгай сомылыжо ятыр: ялыште корным, йоча-влаклан площадкым ышташ, корем ден памаш-влакым ачалаш да полшат. Кызыт, мутлан, свежа олма гыч сокым ыштыме цехыште изижге-кугужге тыршат.
Икоян еш
Людмила Ивановна ден Андрей Петровичын ӱшанле эҥертышышт – Даша ӱдырышт ден Роман эргышт. Межнеч Аделинашт акаже да изаж гаяк чолга кушкеш. Даша – ачажын «пурла» кидше гын, Рома – ӱшанле полышкалышыже. Ялыште олма сокым ыштыме цехым почаш мо таратен йодмемлан Андрей Петрович тыге вашештыш:
– Кызыт олма тургым, а мемнан кундемыштына тудо моткоч шуко шочеш. Шуко еҥ олмам коремыш луктын кудалта. Тыгай ынже лий манын, сокым ышташ цехым почынна. Мемнан дене тыгак чодыраште але пакчаште кушшо тӱрлӧ саска гыч йӱышым прессоватлаш лиеш.
Изи Чарнур ялыште шочын-кушшо Андрей Пайдыганов бизнес аланын тӱрлӧ шӧрынжӧ дене палыме. Шке жапыштыже тудо Марий кугыжаныш университетын биологий да химий факультетшым тунем лектын, тыштак студент-шамычлан айдемын анатомийжым туныктен, кандидатлык пашам арален. Но пӱрымаш тудым бизнесыш лупшалын. Тыге еш оза ялозанлык пашам, чоҥымо сомылым виктараш тӱҥалын. Шке жапыштыже Андрей Петрович Бремен оласе кугыжаныш университетыште (Германий) шинчымашыжым нӧлтен. Тушто тудо экономический образованийым налын. Лачак тунам свежа олма гыч сокым ыштыме сомыл дене тӱрыснек палыме лийын да, илен-толын, ты пашам илышыш пурташ, шонен. Коло утла ий эртымеке, шонымаш шукталтын.
– Кугыжаныш могырым кызыт ялозанлык сомыллан тӱрлӧ субсидий ойыралтеш, но пашаче кид уке. Садлан еш дене иктаж сомылым шуктен кертме пашам ойыренна. Тыштыже Европышто ужын толмо идей лачеш лийын.
Олмам ӱмаште прессоватлаш тӱҥалынна, но шуко дене огыл. Тений ты пашалан лӱмын цехым чоҥенна, оборудованийым наледенна. Пашам Даша ӱдырна ден Роман эргына виктарат, – ойла Андрей Петрович.
Кеч-могай ешыште ӱдырамаш – ончыко таратыше еҥ. Людмила Ивановнан койыш-шоктышыжо лач тыгай. Тудо пелашыжын чыла шонымашыжым сайлан шотла да полшаш тырша.
– Мый шке пашам виктарем. Кужэҥер посёлкышто салоным кучем. Моторлыкым моткоч йӧратем, педагог-психологлан тунем лекмеке, парикмахер профессийым налаш кумылаҥынам. Шуктымо пашам чонемлан моткоч келша, садлан тудын деч шкешотан ласкалыкым, канышым налам. Туге гынат ешемын сомылжымат аклем, нуныланат эреак полшаш тыршем, – ойла Людмила Ивановна.
Ӱшанле икшыве-влак
Даша – проект пашам виктара, бухгалтерийым вӱда да моло документацийлан мутым куча.
Самырык ӱдыр, ялозанлык пашам вораҥдараш манын, шуко вере шинчымашыжым нӧлтен. Тудо университетыште экономист, ландшафтный дизайнер профессийлам налын, тыгак ятыр форумышто мастарлыкшым таптен, тӱрлӧ курсышто квалификацийым нӧлтен. Эше фермер-влаклан школышто шинчымашым погымыж годымак бизнес проект-влакым возаш тунемын. 2022 ийыште ешын кооператившым почыныт да ялозанлык сомыллан кӱлынак пижыныт.
– Ялозанлык алан мыйым эреак сымыстарен. Тидыжак фермер-влакын школышкышт тунемаш каяш таратен. Ялыште илет гынат, шкан келшыше сомылым вораҥдараш да тудым илышыш шыҥдараш лиеш. Тидлан ӧрканыма веле огыл: тунемман, шымлыман, – палемда ӱдыр.
Роман – ешын тӱҥ полышкалышыже. Каникул жапыште тудо цехыште лым лийде тыршен. Рвезе тыгерак манеш:
– Мый паша деч ом лӱд. Тӱҥ шотышто оборудований дене пашам ыштем, сокым атылашке темкалем. Тыгак олмам кондышо еҥ-шамычым вашлиям да нуным ямде сатушт дене ужатем. Паша неле огыл, мыланем чылажат келша. Тудо ешартыш оксам ыштен налаш да канышым пайдалын эртараш йӧным ышта.
Илышлан келшыше
Цехыште олма сокым прессоватлаш тӱрлӧ оборудованийым вераҥдыме. Эн ончыч олма мушмо лаканыш логалеш, вара конвеерыш кусна. Тушто тудо эшеат сайын мушкылтеш да тыгыдемдыме блокыш кая. Тушеч тыгыдемдыме саскан ужашыже, пунчалалтын, сокыш савырна.
– Свежа сокым кок-кум кече аралаш лиеш. Вара тудо шуаш тӱҥалеш. Садлан сокым, 85 градус марте ырыктен, янда банкыш стерилизоватлен опташ темлалтеш. Ме еҥ-шамычлан шкешотан полышым ыштена: нуно олмам кондат – ме сокым пунчалын пуэна.
Цехыштына тыгак сокым пастерилизоватлаш оборудований уло. Тудым шуко олмам прессоватлыме годым шуктена. Ты оборудований дене вигак шокшо сокым темкален, асептический упаковкылашке (кызытсе илышлан келыштаралтше консерваций, тудлан кӧра сок тӱрлӧ микроорганизмын логалын кертмыж деч сайын аралалтеш) пастерилизоватлена. Пакет-влак кум литран улыт. Тыгайыште сату шуко жап аралалтеш, – каласкала Даша.
Пайдыгановмыт тӱҥ шотышто верысе калыкын кондымо олмашт гыч сокым ыштен пуат. Нунын деке Шернур, Параньга, У Торъял, Советский кундемла гыч толшо-шамыч улыт.
– Мемнан ешыште чыла идей ачам деч шочеш. Шке жапыштыже тудо тыгаяк оборудований дене Европышто пашам ыштен ончен. Ме тудын шонымашыжым илышыш шыҥдараш эреак рат улына. Ешна «Немда – истоки» кооператив семын тырша. Ялозанлык министерстве ялла ден селалаште сомылым вораҥдарымылан тӱрлӧ субсидийым, грантым ойыра. Кооператив-шамычланат тӱрлӧ йон темлалтеш. «Немда-истоки» кооперативын материально-технический базыжым уэмдаш манын, проектым возенна да грант конкурсыш ушненна. Тушто сеҥыме грант кӱшеш цехым чоҥенна да кӱлеш оборудованийым наледенна, – палдара Даша.
Цехым почмо дене Пайдыгановмыт шке олма садым шынденыт. Тушто 40 наре пушеҥге кушкеш. Тыгак вишне, грушо, черешне улыт. Илен-толын, нунат саскам пуат, садлан эше чылажат ончылно, маныт нуно.
Чынак, пашам йӧратет гын, кеч-могай лукышто илышым вораҥдараш да чонлан келшыше сомылым шукташ лиеш. Тидлан ял нимогай чаракым ок ыште. Таклан огыл паша кумылым онча, маныт.