Юграсе Белоярский олаште илыше хант ӱдыр Сандра Ирган Йошкар-Олаште эртаралтше Финн-угор йоча ден самырык-влакын тӱнямбал слётын ик участникше лийын.
Сандра национальный мероприятийлашке чӱчкыдын ушна. Кажне гана ӱмбалныже – калык вургем. Ӱдыр нарсь юх калык семӱзгар дене сайын шокта, тыгак кушта. Ойлымыж почеш, ешыштышт кугезе-влакын йӱлашт, пайремышт тачат шукталтыт. Школлаште хант йылмым огыт туныкто гынат, ӱдырын ешыште хантла мутланат.
Хант-влак унам вашлийын моштымышт дене моло калык деч чот ойыртемалтыт. Нуно суртыштышт кеч-кунам да кеч-кушеч толшо еҥым пагален вашлийыт. Йӱдым пурышо уналан лӱмын лампым чӱктат, коҥгаш олтат, чайым шолтат да тӱрлӧ сий дене сийлат. Малаш шонен пурен гын, вакшым шарен ямдылат.
Йӱла, пайрем…
Шошым, корак-влак чоҥештен толмеке, «Вурнга хатл» пайремым кумдан палемдат. Ты кечын хант-шамыч чодыраш каят. Пушеҥгым тӱрлӧ ленте, изи да кугу калач дене сӧрастарат да, шошо кайык деч улан идалыкым йодын, мурым мурат. Тиде тат шокшо кече толмылан тауштымо да жапын уэмдалтмыже.
Февральыште, мартыште, апрельыште хант-влак тылзылан «Тыльщ Поры» чесым ямдылыме йӱлам эртарат. Тудым кушшо але тичмаш тылзе годым ыштат. Тыгодым кастене уремыште волгыдо лийшаш. Ты жапыште кол мӧртньым пога. Садлан нуно кеҥежым кол-влак шукырак лийышт манын йодыныт. Тылеч посна тазалык, пиал верч пелештеныт. Хант-шамыч пӱртӱсым чот саклат. Нуно самырык янлыкым огыт пуштеде. Янлык-влакын илемышт воктене илаш верым огыт ойыро. Лулегыштым да моло кодшыштым огыт кышке.
Хант-шамыч йочам воспитатлыме сомылым чыла калыкын тӱҥ пашажлан шотлат. Тошто йӱла почеш азан ныл аваже уло: ош тӱняш шочыктышо, икымше гана кидыш налше ӱдырамаш, кресава, Тылзе ава – йочан кылымдыжым пӱчшӧ еҥ. Калыкыште ты йӱлам «Ныл ава» маныт.
Илыш-кучыш, кочкыш…
Хант-влак акрет годсек ик вер гыч вес верыш кусныл коштын иленыт. Кызытат тыгай еш-влак улыт, но моткоч шагалын. Пӧръеҥ-шамыч сонарыш коштыныт, колым кученыт, пӱчым онченыт. Ӱдырамаш-влак сурт сомылым вӱденыт да кидпашам шуктеныт. Кеҥежым нуно шке погыштым пуш дене кусареныт гын, телым пӱчым кычкыме нарта-влак дене ӱзгарыштым кондыштареныт.
Калык кочкыш тора йӱдвелыште илыше-шамычланак келыштаралтше. Тудо пӱртӱс дене чак кылдалтын. Тӱҥ шотышто кол, шыл (поснак пӱчӧ шыл), кайыквусо, саска, кедр пӱкш да тайгаште шочшо моло пӱртӱс поянлык гыч ямдылат. Кол – тӱҥ кочкышна, маныт нуно. Тудым тысе калык тӱрлӧ семын ямдыла: жаритла, шолта, коптитла, лывыжта (вялять). Тыгак кӱчымымак але кылмыктен кочкеш. Кол кӧргысӧ коям хант-влак левыктат да тугак але тӱрлӧ емыж, саска дене варен тамлат. Кояште шолтымо мӧртньым деликатеслан шотлат да ик эн поян кочкыш, маныт. Пӱчӧ, шордо, маска, кайыквусо шыл гыч ямдылыме сийым аклат. Пӱчӧ шылым поснак чот йӧратат, тудо эн тамле да ару манын палемдат. Свежа шылымат илемак кочкын кертыт. Тылеч посна хант-влак янлыкын вӱржым тӱрлӧ чесым ямдылымаште кучылтыт.
Чодыраште кушшо саскан, пӱкшын, кушкыл-влакын вожыштым коштат, южыштым нӧртен, кол коя дене варат. Тыгай вартыш гыч когыльым кӱэштыт.
Кылмыктыме да пужарыме кол гыч строганине кочкышым ыштат. Тудым кугурак кол: нельма, муксун, осётр – гыч ямдылат. Кочкышым пужар моклака-шамычын шулен пытымышт деч ончыч шинчал да тыгыдемдыме пурыс дене варен тамлаш темлалтеш.
Вургем — аралтыш
Хант калык вургем тусо шыде климат деч веле огыл нуным арала. Вургемысе кажне ужаш, узор, тӱс калыкын тӱвыражым да ойыртемжым радамла. Пӧръеҥ-влак телым малицам чият. Тудым кок пӱчӧ коваште гыч пунжо дене кӧргышкыла ургат. Сога пелен капюшоным келыштарат, шокш мучаште пӱчман пижгомым пижыктат. Тудым писын кудашаш лийже манын, тыге ургат. Малица кужытшо дене пулвуйым эртышаш. Чиемым кугу ӱштӧ дене ӱшталыт. Тыге пӧръеҥ-шамычлан помышыштышт тӱрлӧ ӱзгарым нумалаш йӧнан, маныт. Кеҥежымсе пӧръеҥ чиемын кройжо телымсе деч огеш ойыртемалтыт. Тудлан куштылгырак материалым але сукнам кучылтыт.
Ӱдырамаш-шамыч тувырым, халатым, «сахым» (ужгам) чият. Телымсе чиемым шукыж годым кок лончаным ургат. Тудлан пӱчӧ коваштым кучылтыт але ик лончыжым тыгайым, весыжым мераҥ, ур, кайыквусо коваште гыч келыштареныт. Вуйыштышт – шовыч. Йӱшто теле кечын иканаште икмыняр шовычым кылденыт. Пайрем годым саҥгаш бисер гыч келыштарыме тасмам пижыктеныт. Йоча-шамычын вургемыштышт тӱрлӧ аралтышан узор утларак улыт. Нуно икшыве-шамычым осал деч аралаш манын ышталтыт.
Йӱдвелысе шагал чотан тӱп калык-влак: хант, манси, чодырасе ненец – Хант-Манси АО-што 30 тӱжем наре илат.
Чаманен каласыман, тӱвыралан, йӱлалан поян хант-влакын йылмыштым школлаште огыт туныкто. Кугурак еҥ-шамыч шке шочшышт, уныкашт дене мӧҥгыштышт веле хант йылме дене мутланат. Тыге тукым гыч тукымыш шочмо йылмым палымаш да шке калык деке йӧратымаш дене пагалымаш кусаралтеш. Тидланже пример – Ирганмыт еш.
Хант-влак чийыме вургемыштым тӱрлӧ коваште, бисер, тӱр, йыҥгыр, сакыш дене сӧрастарат.
Салам лийже – Вуща волаты
Чеверын – Пайм вола
Кузерак тазалыкда? – Талам ёщ Талан кур?
Тау – помащиба
Мый тыйым йӧратем – Манэма мосл