Кодшо шыжым финн-угор форумышто Ямал-Ненец автономный округышто илыше, Йӱдвелысе шагал еҥан тӱп калык-влакын «Ямал – потомкам!» ассоциацийын президентшын советникше Сергей Худи дене палыме лийым.
Мынярын улыт?
Такшым ненец-влак шагал еҥан калыклан шотлалтыт. Пытартыш перепись почеш тӱняште 49700 утла ненец уло. 2026 ийысе данный почеш Ямал-Ненец АО-што 32 068 ненец ила (тидыже регионын 5,89 процентше лиеш).
– Правительствына сайын пала, 18 тӱжем ненец тундрышто ила. Кеч-мыняр шагалын лийына гынат, нунылан эре полшаш тӱҥалыт, да тиддеч поснаже огешат лий.
Тыгак Ямал-Ненец автономный округысо ненец-шамычын эн шуко пӱчӧ кӱтӱшт. Чылаже нуно Ямал пелеотрошто 700 тӱжем пӱчым ончен илат. Мемнан деч вара Якутийысе якут-шамыч, Ненец автономный округысо ненец-влак, Сибирьысе нганасан-шамыч да Чукоткысо чукчо-влак каят, – манеш Сергей Валентинович.
Илыш йӱла
Ненец-влакын тӱрлӧ йӱлашт уло. Тундрышто илыше еш пелен изирак икшыве-влак кодыт. Нуно ача-аваштлан пӱчӧ кӱтӱм ончаш полшат. Лачак кугуракышт олашке тунемаш лектын каят.
– Тыгодымак шкешотан нелылык лектеш. Тундрышто ӱдырамаш-влак огыт сите. Молан манаш гын ӱдыр аза шочмеке, нуным куд ийым темымекышт, интернатлашке колтат. А нуно, оласе илышым пален налмеке, тӱрлӧ вере тунеммеке, мӧҥгеш тундрышко огыт тол, вет тушто цивилизаций уке. Кузе манаш, ик могырым тидыже ненец-влакым арален кодаш полша, а вес могырым калыкнам шагалемда, манаш лиеш.
Каласыман: 2025 ий сентябрь гыч чумысо ӱдырамашым пашаеҥ семын шотлаш йӧным ыштыме, «чумработница» маныт. Тудын сомылжым вольыкым ончышо профессионал стандартлан келыштарыме. Ынде пӱчым ончышын пелашыже чумышто илен да тидлан пашадарым налын сеҥа. Ондак ӱдырамаш кеч изиш да оксам налже манын, эн изи разрядан вольык ончышо манын категорийым монь шонен луктеденыт. А ынде тидлан кугурак пашадарым налын кертыт.
Тундрышто илыше-шамыч гына шочмо ненец йылме дене чаткан да яндарын кутырен моштат. Олашке логалмекышт, нуно рушла мутланаш тӱҥалыт. Вет рушла кутырышо коллективыште тунемыт, пашам ыштат. Йоча-шамыч дене урокым руш йылме дене ямдылена. Лачак кастене «лакамбой» (чеверын) манат але эше икмыняр шомакым ненецла шочшетлан пелештен шуктет, да чыла.
Школыштына шочмо йылме дене факультатив уло. Но таче мый 11-ше классыште тунемше рвезын ачаже семын вес семын шонем: тудо ЕГЭ-м сайын сдатлышаш. Сандене факультатив семын руш йылмым але вес экзаменысе предметым ойырен налына.
А шкеже мый тундрыш мийыме годым, тыгак кугурак ийготан еҥ-влак дене шочмо посёлкыштем (Ямальский район Панаевск) ненецла кутырем. Кум икшывына (кок ӱдыр да ик эрге) кушкыт. Нунын кокла гыч кугурак ӱдырем гына ненец йылмым умыла, молышт икмыняр шомакым веле палат. Теве тундрышто шуко шочшым ончен куштат, южыштын 13 икшывышт уло, а икте-весышт дене шочмо йылмышт дене мутланат, – каласкалыш С.Худи.
Мастар-влак улыт
– Тундрышто илыше ненец ӱдырамаш-влак чылан вургемым урген да сӧрастарен моштат, манаш лиеш. Тушто тиддеч посна нигузе. Малице (тувыр) гыч тӱҥалын киса (йолчием) марте шке ямдылат. Кисам пӱчӧ вуй коваште гыч ыштат, вет тусо пун пеҥгыдырак да вӱдыжгым огеш шупш. Варажым йолчиемым бисер да моло денат тӱрлӧ семын сылнештарат. А олаште илыше-шамыч коклаште мастар еҥым муаш нелырак.
Теве мыйын чийыме малицам студентке урген пуэн. Тудо кызыт тундрышто ила, марлан каен, кок икшывыже кушкеш. Малицам тӱрлӧ мероприятийыш чием – тидын дене эше Ямалыште ненец-влак улыт манын каласынем! Тыгак тундрышкат ты вургемым чиен каем. Чаманен каласем, тений эше тушко миен шуын омыл.
Национальный кочкыш шотышто ойлаш гын, тудо пеш шукыжак огыл. Тӱҥ шотышто колым, шылым, шке гыч кушшо кушкыл гыч ямдылена. Тӱрлӧ кочкышым ыштена, но тылзылан ик гана ме евэйым (пӱчӧ шылан лем але шӱр) шолтена. А кажне кечын пӱчӧ шыл ден колым кочкын илена.
Сергей Валентинович профессийже дене режиссёр, Национальный культурын окружной рӱдерыштыже ятыр ий пашам ыштен, Кугыжаныш Думо депутатын полышкалышыже лийын. Тудын инициативыж почеш эше 1999 ийыште «Ямал – потомкам!» ассоциаций пелен молодёжный пӧлкам чумырымо. Шке опытшо дене самырык тукымым кушташ кызытат полшен шога.
Авторын фотожо.