Йошкар-Олаште тений кеҥежым эртарыме финн-угор йоча ден самырык-влакын тӱнямбал слётыштышт ижор-влак дене палыме лийым. Делегацийыштым Дмитрий Харакка-Зайцев вуйлатен.
ОЛАШТАТ, ЯЛЫШТАТ – ШКЕ ЕҤ
Дмитрий Ленинградыште шочын, но йоча жапше Сойкино (Сойкинский) пелотрошто эртен. Тудын кугезыже-шамыч тыште курымла дене иленыт. Ижор коваже рвезым шочмо калыкым да ешым пагалаш, йӱлам жаплаш, йылмым тунемаш изинек кумылаҥден шоген. Садлан Дмитрий таче – ижор калыкын ик эн чолга еҥже.
– Шкемым пиалан айдемылан шотлем. Вет мый оласе илышым веле огыл, ялысымат сайын палем. Садлан чыла ыштен моштем. Калыкемын шочмо мландыштыже тӱвырам, йылмым, йӱлам эшеат чот йӧратен кушкынам гын, профессионал семын олаште вияҥынам. Санкт-Петербург оласе Герцен лӱмеш кугыжаныш педуниверситетыште кӱшыл шинчымашым налынам. Юрист улам. Тылеч посна мер пашаште, усталык аланыште чолган тыршем.
2005 ийыште Сойкино пелотрошто илыше-шамычын инициативышт почеш шагал еҥан ижор калыкын «Шойкула» общиныштым ыштыме. Кызыт мый тудын председательже улам. Тыгак шке чумырымо «Soikkolaiset» куштышо фольклор коллективым лу ий наре вуйлатем. Тушко тӱрлӧ ийготан участник-шамыч коштыт. Икмыняр ий ончыч верысе йоча да молодёжьын усталыкыштым вияҥдаш полшаш манын, «Laulu Emӓ» («Авамуро») театр мастерскойым, «Soikkolapset» йоча фольклор коллективым погымо. Нуныланат мый вуйын шогем. Чыла коллектив Вистино (ижор-влакын тӱвыра рӱдышт) тӱвыра пӧрт пелен пашам ышта, – каласкала Дмитрий Харакка-Зайцев.
ПАЛАШДА:
- Ленинград область Кингисепп районышто Финский заливын кечывалвел серыштыже Сойкино пелотро верланен. Ты вер ижор-влакын шочмо элыштлан шотлалтеш. Тудын лӱмжат (Soikkola) ижор йылме гыч пелотро манын кусаралтеш. 2025 ийыште ижор общинын еҥже-влак шотлымашым эртареныт да Сойкино пелотросо 19 ялыште (Вистинысо ял шотан илемыш пурышо) 664 наре ижор илымым палемденыт.
СОЙКИНЫСЕ ИЖОР
Ижор-шамыч икмыняр вере иленыт. Кызыт тӱҥ шотышто Сойкино пелотрошто да Луга эҥерын ӱлыл ужашыштыже тӱшкан верланеныт. Садлан нуным Сойкинысе да Ӱлыл Лугасе (Ленинград областьысе Кингисепп районын кызытсе кумдыкшо) ижор-влак тӱшкалан ойырат. Тыгак пошкудо Ломоносовский районысо Ивангород олаште (хэвассысе ижор-шамыч), Санкт-Петербургышто да Ленинград областьысе моло районышто лакемыныт.
– Мый Сойкинысе ижор улам, но Ӱлыл Лугасе ижор-шамыч дене келшен илена. Вашлийме годым икте-весе кокласе койыш, йылме, кочкыш, илыш-йӱла ойыртем шотышто чӱчкыдын каҥашена. Ик вашлиймашат ижор мурым йоҥгалтарыме деч посна огеш эрте. А муро мемнан пеш шуко. Таклан огыл фольклорист-влак ижор-шамычым тӱнямбалне ик эн мурышо калык семын палемдат, – ойла Дмитрий.
Ижор йылме латин алфавит негызеш шочын. Тыгодым мутланыме годым Сойкинысе ден Ӱлыл Лугасе ижор-влакын йылмышт ойыртемалтеш, манеш Дмитрий. 1930-1937 ийлаште йылмым школлаште туныктеныт, тидлан учебникымат, литературымат ямдыленыт. Кызыт йылмым фольклор текстлан да ончычсо пособий-влаклан эҥертен тунемыт. Ижор калык общинын да Санкт-Петербург оласе Правительствын полшымышт дене А.И.Герцен лӱмеш университетыште ижор йылмым туныкташ шонышо-шамычлан студент-влакым погымо.
Еш альбом гыч налме фото.
ТӰВЫРА, ЙӰЛА, ИЛЫШ…
Ижор-влакым тӱҥ шотышто теҥыз калыклан шотлат. Илышышт вӱд, колым кучымаш, теҥызыште путешествоватлымаш дене кылдалтын. Балтий теҥыз нунылан эн мотор да лишыл. Ты теҥыз толкын йӱкым молын деч ойырен кертыт, тунар чот тудым йӧратат. Д.Харакка-Зайцев ойла:
– Усталык деке шӱман улмына – вӱрыштынак. Шке калыкна дене палдараш манын, тӱрлӧ проектым илышыш шыҥдарена. Елена Диденкон «Makkuin assja» («Тамле паша») проектше – пример. Тудо ижор калык кочкышлан пӧлеклалтын. Ты проект дене кочкыш фестивальлаш лектына. Тӱҥ калык кочкышна – кол кочкыш. Тыгак пакчасе да чодырасе саска гыч тӱрлым ямдылена.
Финн-угор тӱшкаш пурышо моло калык дене келшен илена. Вет мемнан дене тыгак вепс, водь, марий, одо-шамыч вашлиялтыт. Шукерте огыл Вистино тӱвыра пӧртыштӧ марий вургем нерген фотограф Наталия Тяглован фотоончержым чумыренна. Ижор-шамычат кызытсе илышлан келыштаралтше калык вургемым ямдылат. Тыгодым традиционный тӱрлан, пӱртӱс тӱслан, йытынлан, ӱмылкалан кугу тӱткышым ойырат.
Ижор пӧръеҥ вургемын шке ойыртемже: тӱрлыман кужу шулшан меж носки, тӱрлӧ неле ешартышан кужу пальто. Ӱдырамаш вургемыште кок могырым тӱрлеман поян сӱрет лийшаш. Тудо моторлыкым радамла, тыгак ÿдырамашын тазалыкшым арала. Пӧръеҥ
ден ӱдырамаш-влак куымо ӱштым ӱшталыт.
Ижор-влак нерген элыштына тӱрлӧ тӱвыра мероприятийыште палдарена. 2025 ийыште Ненец АО-што кугу программым ончыктенна. Кодшо ийынак театр мастерскойна «Дом Лайв Дети» Россий кӱкшытан фестивальын финалистше лийын. Тыгай мероприятий-влак кумылым нӧлтат да чотрак пашам ышташ кумылаҥдат.
Палемдыман, ижор-влак икте-весыштым пагалат, садлан суртышт йыр кугу печым огыт пече, кӱ дене веле чекым ойырат. Еҥ пӧртыш
мийыме деч ончыч озам ончылгоч шижтарат. Ижор-влак нуным йӧндымылыкыш лукмым огыт йӧрате.
Ижор-влак тӱвыраштым, кугезыштын йӱлаштым жаплат, йылмым тунемыт. Тидлан тӱрлӧ проектым илышыш шыҥдарат. Тугеже калык эше курымла дене илаш тӱҥалеш.
ПАЛАШДА:
- Тений ижор-шамыч Тӱвыра инициативе-влак президент фондлан кӧра «Теҥызын мурыжо» проектын участникше лийыныт. Тушто кантеле тошто калык семӱзгарым шымленыт.
- Ижор-шамычын Иван йӱд – ик эн йӧратыме пайремышт. Тудым теҥыз сер воктене кугу тулотым йӱлатен палемдат. Еҥ-влак мӧҥгышт гыч икымше шочшо саска гыч кочкышым ыштен кондат да теҥыз шеҥгеке шичше кечым эскерат. Сойкино пелотрошто ты пайремлан мӧр кӱэш. Садлан кочкышым ты саска гыч ямдылат.