Кодшо арнян Кужэҥер район Ӱштымбал школышто «Моторлык ила гын тӱняште» почеламутым лудмо конкурс эртаралтын. Тушто ты школышто 30 ий утла марий йылме ден литературым туныктышо Николай Александрович Золотарёвын возымо почеламут-влакым йоҥгалтареныт.
Конкурсыш районысо чыла школ гыч 12 йоча ушнен. Сеҥыше-влакым 5-8-ше да 9-11-ше класслаште тунемше-влак коклаште посна палемденыт. Йоча-шамыч чылан гаяк марий тувырым чиен толыныт. Почеламут-влакым чонеш логалшын йоҥгалтареныт, авторын мом каласаш шонымыжым шижашак тыршеныт.
Ятыр юнкор, велотурист лийын
Н.Золотарёв Ӱштымбал школышто 32 ий тыршен. Тылеч ончыч Шернур район Мустай, Советский район Никольский почиҥга школлаште туныктен. Тичмаш педстажше – 46 ий. Уло моштымашыжым юнкор-влакым куштымашлан пуэн. Ӱштымбал школышто пашам ыштымыж годым «Ямде лий» йоча газетын кум тӱрлӧ премийжыге ныл гана налыныт. Кужэҥер районышто юнкор паша шотышто школ-влак коклаште таҥасымаш эртаралтын, латик ий почела икымше верыш лектыныт. Йоча-влакын возымыштым чумырен, книгамат лукташ шонен ыле.
Тыгак Николай Александрович краеведенийлан йоча-влакым шӱмаҥден. Тудын вуйлатыме школысо «Чумбылат» спортивно-краеведческий тӱшка 20 ий наре велопоходыш коштын, Марий Элысе ик районат кодын огыл, пошкудо республиклаштат лийыныт. 100 наре тунемше турист-разрядник лийын.
Н.Золотарёвак школышто этнографий лукым чумырен. Тушто тӱрлӧ тошто арверым ужаш лиеш.
Сулен налме канышыш лекмекыже, почеламутым возкалаш тӱҥалын. Кум книгаже савыкталт лектын: «Ӱшӱт ӱмбалне ӱжара» (2019 ий), «Малем, ӧндалын пиалем» (2021), «Моторлык ила гын тӱняште…» (2024 ий). Эше ятыр сылне почеламутым шочыкта ыле, но ӱмыржӧ 2024 ий 1 октябьыште кӱрылтын.
Йоча шагал, туныктышо ок сите
Ӱштымбал школ ала-кунам гӱжлен, тыште 200 утла йоча лийын, эсогыл кабинет ситен огыл. Кызыт йочасад дене пырля 35 йоча веле шотлалтеш. Нуно Ӱштымбал деч посна, пошкудо Чодыраял, Нурсола, Пукшамбал ялла гыч коштыт. Тений 9-ше классым ныл йоча пытара. Икымше классыш кум йоча толшаш. Кокымшо класс уке. Ӱдыр-рвезе-влаклан лу туныктышо шинчымашым пуа.
Школ шке омсажым 1990 ийыште почын. Тудын годсек тудым Герман Васильевич Королёв вуйлата. Тунам тудо шкежат самырык лийын, Н.К.Крупская лӱмеш пединститутым тунем веле пытарен. Шочынжо ты районысо Пондашсола гыч.
– Школышто ик эн кугу нелылык – туныктышо-влак огыт сите. Математик, химик-биолог кӱлыт. Нине предметлам туныктышо-влак коклаште пайлыме. Музык урокым класс вуйлатыше-влак шке вӱдат.
Шке жапыштыже мый пединститутын индустриально-педагогический факультетшым тунем лектынам, тушто трудовик-влакым ямдыленыт. Тудо жапыште пеш йодмашан профессий лийын. А такше мемнам чыла аланлан кӱлеш лийше специалистым ямдыленыт, эсогыл кӱшыл математикым тунемынна. Садлан, математик укеат, кызыт шкежак ты предметым вӱдем. Тыгак технологий, рисований предметлам туныктем.
Физикым да информатикым туныктышына Валерий Витальевич Войков районыштына кум школышто пашам ышта. Тӱҥ паша верже – Топкавлак школышто. Тыгак Коҥганур школышто информатикым туныкта, – каласкала Герман Васильевич.
Школышто йоча-влаклан сай шинчымашым пуаш да нунылан тыршен тунемаш чыла йӧн уло. 2024 ийыште естественно-научный профиль дене «Точка роста» рӱдерым почмо. Тыге школым тӱрлӧ оборудований дене пойдарыме. 39 ноутбукым (кажне тунемше ден туныктышылан сита), химий, физике дене лабораторный комплектым пуэныт. Робототехнике денат набор уло. Школ «Цифровая среда» проектышкат ушнен. Кажне классыште панель-влак шогат, чыла кабинетыш интернетым шупшмо.
– Кызыт школ-влакым капитально олмыктат. Но ме тыгай программыш огына логал, школнажат утыждене тошто огыл, йочат шагал, кеч 45 тунемше лийшаш. А тувраш гыч вӱд пура, шкалан йӧным муын ачалыман, – чон коржын ойла школ вуйлатыше.
Спортым йӧратат
Ӱштымбал школышто ӱдыр-рвезе-влакат, туныктышо-шамычат спортым йӧратат, таҥасымашлаште чӱчкыдын сеҥышыш лектыт.
– Школна утларакше физкультурно-массовый направлений дене пашам ышта. Таҥасымашлашке уло школге коштына, манаш лиеш. Кызыт районышто призыв деч ончычсо ийготан-влак коклаште спартакиадын телымсе йыжыҥже эртаралтын. Тушко кирым нӧлтымаш, подтягиваний, винтовко гыч лӱйкалымаш, ече дене вич меҥгым куржмаш пурат. Командына тӱҥ школ-влак коклаште 1-ше верым налын. Тунемшына-влак ече денат писын куржталыт.
Школыштына физкультурым туныктышына Дмитрий Вениаминович Ельмекеев йоча-влакым спортлан чот шӱмаҥда. Тудо мемнан деке Топкавлак села гыч арнялан кок гана коштеш, 2013 ий годсек пашам ышта, – ойла Г.В.Королёв.
Ты школышто, выпускникышт-влак Альберт Иванов ден Николай Сидыгановым шарнен, мини-футбол да биатлон дене таҥасымашым эртарат. Альберт Иванов 2023 ийыште специальный военный операцийыште вуйым пыштен, Николай Сидыганов – 2007 ийыште Йӱдвел Кавказыште специальный заданийым шуктымо годым. Нуно шкештат школышто тунеммышт годым тале спортсмен лийыныт.
«Илыш дене тӧр кайыман»
Тыге ойла историйым, географийым, обществознанийым 38 ий туныктышо Алевтина Михайловна Иванова. Тудо шкежат районысо, республикысе тӱрлӧ конкурсыш чолган ушна («Идалыкын туныктышыжо-2025», Яналов лудмаш, Колумб лудмаш), йоча-влакымат коштыкта. Тунемшыже-влак географий, право да обществознаний дене олимпиадылаште сеҥышыш лектыт, шымлыме пашам возат, военно-патриотический муро фестивальлаште, буклет-влак конкурслаште участвоватлат. Урок деч ӧрдыжысӧ пашалан кугу тӱткышым ойыра: йоча-влак дене театрыш, тоштерыш, походыш коштыт, оҥай еҥ-влак дене вашлийыт, тӱрлӧ акцийыш ушнат.
– Кызытсе йоча-шамыч аптыранен огыт шого, урокышто чолга улыт, йодыштыт, умылаш тыршат. Кызытсе жапыште шуко девайс (электрон устройство) лектын, ӱдыр-рвезе-шамыч чыла тидым писын «руалтат», умылат. Мыланна, туныктышо-влаклан, тиде изиш нелынрак пуалтеш, тыгай годым, мӧҥгешла, ме тунемшына-влаклан эҥертена, нуным поктен шуаш тыршена. Вет жап дене тӧр ошкылман. Уке гын йоча дене икойыш пурен огына керт.
Урок оҥайрак лийже манын, компьютерный технологийым кучылтам. Презентацийышке «мем»-влакымат шындылам, кызытсе жапысе мурымат колыштыктем, «тренд»-шамычымат кучылташ ом ӧр.
Школышто йоча шагал. Кажныжлан тӱткышым чот ойырена, урок жапыште кажныж дене кутырена, пырля каҥашена, – каласкала тудо.
А.М.Иванован ӱдыржат Алена Леонидовна Сидыганова – туныктышо лийын. Тиде школышкак толын, тӱҥалтыш класслам туныкта, кызыт декрет отпускышто.
Чаманен каласыман, кызыт школышто марий йылмым кугыжаныш йылме семын веле туныктат. Йоча-влак утларакше рушла мутланат, южыжо веле марла йодмеке, марлак вашешта. Но марий тувырым чияш, марла мураш да кушташ кумылан улыт. Школышто марий мероприятий-влак эртаралтыт.
Ӱшанен кодына, йоча-влак, ача-аваштын, туныктышо-влакын тыршымышт дене шочмо йылмышт деке утыр шӱмаҥыт, марий йылмым огыт мондо. Марий йылме, марий калык верч чонжо йӱлен туныктышо Николай Золотарёвымат шарнаш да тыгай мероприятийым умбакыжат эртараш тӱҥалыт.
Надежда Лаврентьеван да школын архивше гыч налме фото-влак.
