24 июльышто В.М.Васильев лӱмеш йылмым, литературым да историйым шымлыше Марий институтышто М.В.Ломоносов лӱмеш МГУ-н икмыняр студентше дене семинар-вашлиймаш лийын.
Кундемышкына толшо нине студент-влак шкешотан экспедицийын участникше улыт. Ты экспедиций Киров кундемыште эртен. Тудым историй науко кандидат, МГУ-со историй факультетын кугурак преподавательже, РАН-ысе этнологий да антропологий институтын Урал да Юл кундем пӧлкан шанче пашаеҥже Герман Юрьевич Устьянцев вуйлатен.
Семинарыште вес кундем гыч толшо ончыкылык шымлызе, учёный ӱдыр-рвезе-влак марий йӱлан ойыртемже, марий калыкын келге философийже, илыш умылымашыже, культуржо да историйже нерген шуко пален налыныт.
Арам огыл нуно экспедицийыштым Йошкар-Олаште мучашленыт, икмыняр студентын шымлыме пашаже марий культур дене кылдалтын.
Этнобрендинг Марий Элыште сай, а Киров кундемыште?
Георгий Неуймин МГУ-со историй факультетын этнологий кафедрыштыже тунемеш. Кумшо курсын студентше тений Киров кундемыште этнобрендированийым шымлен. Георгий каласкала:
– Тӱрлӧ кундемыште этнический культур кузе ончыкталтмым сувенир, пайрем, брошюр, туристический карте, баннер гоч шымлем. Экспедиций мылам тений Киров кундемысе Малмыж да Советский районлаште эртен.
Малмыж район – руш, татар, марий да одо культурын ашла ушнымо вер. А Советский районышто утларакшым руш-влак илат, но марий культурат вашлиялтеш. Мутлан, кумдан палыме Чумбылат курык.
Малмыж районыштат марий брендирований шукак огыл. Кугу Кетекыште Акпатыр чочойлан вуйым савымаш кажне ийын августышто эрта. Тиде моткоч сай. Но туристический брендинг шотышто ты патырын образше нигузе огеш ончыкталт.
Шуко районын шке символжо уло. А Малмыж кундемын символикыже – тиде сын-кундымо умылымаш. Марий брендинг Киров кундемыште лач посна яллаште палдырна. Мутлан, Сотонур ялыште пытартыш кок-кум ий Титесын кечыже эртаралтеш. Легенде почеш, Тётёс але вес семынже Титес Сотонур яллан негызым пыштыше ныл еҥ кокла гыч иктыже лийын. Ожно ты ялыште Титесев-влак ятырын иленыт. Вара шукынжо лишыл яллаш, але вес кундемыш илаш кусненыт. Да пытартыш ийлаште родо-тукым ялыште погынен, ты пайремым эртарат. Титес кече – тукым кече. Тений адакшым кажне участник-шамыч «Титес кече» значокым ыштеныт. Тиде брендированийым ончыкта.
Марий-влакын национальный компонент сайын палдырна. Киров кундемыште тидым шагал ужаш лиеш. А Марий Элыште тудо ситышынак.
Марий йылме шыма, мотор
Казах ӱдыр Алия Тулюшева «Языковая политика в Республике Марий Эл в XXI веке» шымлыме пашам воза. Мемнан кундемна тудым шукертак сымыстарен. Алия ойла:
– Мый Моско гыч казах ӱдыр улам. Чаманен каласыман, шочмо йылмем дене мутланен ом мошто. Тидлан кӧра южгунам родо-тукым коклаште улмем годым шкемым тичмаш казах ӱдырлан шотлен ом керт. Кызыт йоча содыки изинек шочмо йылмым палышаш да тунемшаш манын шонем. Тидлан кӧра шымлыме пашам марий йылме дене кылдалтын. Мыйын шанче вуйлатышем – Герман Юрьевич. Кызыт историй факультетыште магистратурышто улам. Ӱшанем, пашамым сайын аралем да аспирантурыш умбакыже каем. Герман Юрьевичын Юл кундемыште илыше калык-влак нерген палдарымыж годым марий-шамычын культурышт сымыстарен. 2024 ийыште Герман Юрьевичынак вуйлатыме Курыкмарий районышто эртыше полевой практикыш логалынам. А вара Йошкар-Олаште, Оршанке, У Торъял, Марий Турек районлаштат лийме. Учёныйлан, конешне, шымлыме йылмым палаш сайрак. Мыйын ончылнем кызытеш марий йылмым тунемаш задаче ок шого. Мый содыки лингвист омыл, а филолог. Йылмын кузе аралалтмыжым, тудын вияҥмыжым, тӱрлӧ аланыште йылмын кучылталтмыжым шымлем. Икымше марий мут, кудым мый ӱмырешлан шарнен кодынам – тиде эҥыремыш. Мый эҥыремыш деч чот лӱдам, да марла кузе йоҥгалтмыжым пален налаш оҥай ыле. Марий йылме мылам моткоч мотор, шыма чучеш. Йылмым тунемаш неле, шонем, тушто ойыртемалтше йӱк-влак улыт. Южыжо икана колмеке, вигак чын ойленат огеш керт. Мутлан, «эҥыремыш» мутышто ҥ йӱкым шукынжо нг семын ойла ыле, очыни. А ты йӱк казах йылмыштат уло, сандене иканаште ты мутым чын ойлен сеҥенам. А теве ӱ, ӧ йӱк-влакым алят чын каласен ом мошто. Марий йылме дене кылдалтше темем чонемлан келша. Рушла йоҥгышо, тюрк йылме гыч толшо посна шомак-влакым умылаш неле огыл. Аспирантурыш куснымеке, марий йылме дене курсыш кошташат шонымаш уло.
Йылме тукым гыч тукымыш кусна. Мыйын шымлымем почеш, кугурак тукым шке икшывышт дене утларакшым шочмо йылмыж дене огыл, а рушла мутлана. Амалже – шукын олаш илаш куснат да практичность. Рушла мутланен, шонен, йочалан ончыкшым вузыш тунемаш пураш, тӱрлӧ аланыште вияҥаш пуйто сайрак. Йошкар-Олаште, палем, марий йочасад уло. Марий ача-ава-влак дене йодыштмашым эртарыме годым адакат практичностьым палемдыман. Ача-ава икшывыштым колтат тугай йочасадыш, школыш, кудышт мӧҥгӧ але паша вер деке лишкырак. Тыгаят сӱретым палемдаш лиеш: марий йоча, кушмекыже, шочмо йылмыжым тунемаш шке гыч кумылаҥеш, тидын дене шкешотан улмыжым ончыктынеже. Шымлызе семын ойлаш гын, марий йылме дене шагал еҥ мутланаш тӱҥалын, а теве йылмын символический ценностьшо мӧҥгешла, ешаралтын.
Марий Элысе чыла районлам ончалаш гын, Курыкмарий кундемыште марий йылмым аралыме сӱрет сайрак. Тушто еш кӧргыштӧ утларакшым марла мутланат.
Куандара, вес национальностян самырык тукымлан марий культурна оҥай. Поян историйна, ойыртемалтше йылмына, кугезе коча-кован йӱлаштым таче кечынат арален моштымына шымлызе-влакым ӧрыктара, да марий-шамыч нерген палаш путырак кумылаҥда.