Анна Кустован йоча годсо пагытше Пермь кундемысе Сива районысо Старково илемыште эртен. Ӱдыр ешыж дене тушто илен, Сива селасе школыш тунемаш йолын коштын. Варажым ешыже селашке куснен. Тудын ойлымыж почеш, коми-пермяк-шамыч тӱҥ шотышто чодырасе калыклан шотлалтыт. Садлан ӱдыр чодыра деч посна тачат ом керт, манеш.
– Коми-пермяк-влакын тӱшкан илыме кундемыштлан Пермь крайысе Кудымкар район шотлалтеш. Тудын рӱдыжӧ – Кудымкар ола. Олам Кудым-Оша патыр лӱмеш лӱмдымӧ, а «кар» ужашыже ола манын кусаралтеш. Тыште шочмо йылме дене мутланыше коми-пермяк-шамыч шуэн вашлиялтыт. Ме ача-авам дене Кудымкарыште чӱчкыдын лияш тыршена. Шочмо йылме дене кутырышо еҥым ужына гын, моткоч йывыртена, – каласкала Анна.
Калык-влак нерген блогым вӱда
Школ деч вара А.Кустова Ижевск оласе Одо кугыжаныш университетын одо филологий, финн-угроведений да журналистике институтышкыжо тунемаш пурен.
– Вузын эртарыме тӱрлӧ мероприятийышкыже, конференцийышкыже кумылын ушненам. Вес кундемышкат чӱчкыдын лектын коштынам. Мый финн да англичан йылмылам тунемынам. Тыгак одо да венгр йылмым тунемме курсышто шинчымашем нӧлтенам.
Школышто да 1-ше, 2-шо курсышто тунеммем годым соцкылыште шуэн шинченам, блогым вӱдымӧ нерген шонен омыл. Но коллегем, йолташем-шамычын шке калыкышт нерген палдарыме каналыштым эскеренам. Тыге «Финно-угроведын шинчаж дене» блогым шочыктенам. Тудым финн-угор тӱшкаш пурышо калык-влакын илышышт нерген шукырак пален налаш шонен почынам.
Ончычракше блогыштем тунеммем нерген каласкаленам, тӱрлӧ йылме гыч текстым кусаренам, йомак-шамыч дене палдаренам, кушто да могай кундемыште лиймемым ончыктенам. Тӱткыш научный тематикылан утларак лийын. Удмуртий Республикыште соцкылым чолган вӱдышӧ еҥ-шамычлан блог-турым увертарымеке, тушко ушнаш кумылаҥынам. Турлан кӧра финн-угор калык-влак нерген шуко ум пален налынам, ятыр еҥ дене мутланенам, контентым войзенам. Эшеат чылажым шке лаштыкыштем вераҥден пытарен омыл, – палдара коми-пермяк ӱдыр.
Анна тачат шке блогшым чолган вӱда. Тудо финн-угор калык-влакын ассоциацийыштын Молодёжный советшын ик еҥжылан шотлалтеш. Тыгак проект паша-влакым виктара. Эше тунеммыж годымак филолог студент-шамычлан «Красота Приволжья» регион-влак кокласе фестивальым эртараш грантым сеҥен налын. Тудын кӱшеш Юл кундем федеральный округласе вӱдышӧ вузын туныктышыжо-шамыч студент-влаклан лекцийым лудыныт. Вара марий, одо, татар, коми-пермяк филолог-влак вашлийыныт, кум кече пырля пашам ыштеныт.
– Шукерте огыл Карелийыште стажировкышто лийынам. удын деч вара вигак Марий Элыште эртаралтше «Ритмы и краски финно-угрии» форумыш ушненам. Тыгай сынан форумлашке чӱчкыдын кошташ тыршем. Тушто мый этноблогер-шамыч да шочмо йылме дене цифровой кумдыкышто палдарыме нерген каласкалем.
Мый Ижевск оласе Калык-влакын келшымаш пӧртыштышт методистлан тыршем. Национально-культурный ушем-шамычлан тӱрлӧ мероприятийым организоватлаш полшем. Тыгак магистратурышто шинчымашем нӧлтем, – ойла Анна.
Пельнянь – тӱҥ кочкыш
– Ме одо-влак дене пошкудо улына. Нуно шке кундемыштым пельменьын шочмо вержылан шотлат. Но пермячке семын тудо коми-пермяк-шамычынат тӱҥ кочкышышт манаш ом ӧр. Садлан пельняньым (пельмень) кок кундемын кочкышыжлан шотлем.
Пермяк-влак пельменьым пасушто кушшо урвочын мукыли (кушкылын у игыже) гыч ямдылат. Тудым ӱмбал дене тамлен кочкыт. Мыйын ик эн йӧратыме кочкышем. Тыгак мукыли гыч когыльым, запеканкым, посикунчики блюдым ыштат, – радамла А.Кустова.
Коми-пермяк-шамыч ожнысек колым кучаш йӧратат. Садлан кол гыч ямдылыме кочкыш ӱстембалне эреак уло. Кол шӱрым шолтат, чериняньым (кол когыльо) кӱэштыт, пельменьымат ыштат. А коштымо кол нунын ялтак огеш пыте, манаш лиеш. Кустован ойлымыж почеш, нунын рационыштышт утларакшым кол да кушкыл гыч ямдылыме кочкыш улыт. Киндым пиалын да поянлыкын символжылан шотлат.
Йӱла, паша, йылме…
Коми-пермяк-влакын ыштыш-кучышышт чодыра, мланде паша, сонар дене чак кылдалтыныт. Ты калыкын ойыртемалтше икмыняр йӱлаже тачат аралалт кодын. Мутлан, тулартыме, ача-аван кӧнымыштым пеҥгыдемдыме «кидкучем», марлан кайыше ӱдырын самырык пагытше шотышто шортын ойгырымыжо да молат. Шошым кажне гаяк пермяк пасушто кушшо урвочын игыжым погаш лектеш. Вет шуко калык кочкыш лач ты кушкыл гыч ямдылалтеш. Пу пӧрт ты калыкын традиционный илемжылан шотлалтеш. Нуно тыгак портышкемым йӧреныт, тӱрым тӱрленыт. Тӱрыштӧ осал деч аралалтме орнаментым кучылтыныт.
Историйлан эҥерташ гын, коми-пермяк-влак посна этнический тӱшка семын мемнан эра деч тӱжем ий ончычсо икымше пелыштыже негызлалтыныт. Нунын кугезышт-шамыч Урал воктене, Кама эҥерын кӱкшакаштыже иленыт. Ты калыклан келшыше ятыр арверым Пермь кундемыште верештыныт. Чот ожно нуно манси калыкын кугезышт-влак дене келшен иленыт. Тыгак Волжский Булгарийын да Ӱлыл Камын тюрк-мусульманже-шамыч дене кылым кученыт.
Коми-пермяк-влак шуэнрак да шуэнрак шочмо йылмышт дене мутланат. Тӱҥ шотышто йылмым Этнотӱвыра рӱдерыште курсышто веле туныктат. Садлан йылмым палыше-шамычым тыште чот аклат.
Куандара, илышын вашталт толмыжлан нуно шкешотан улмыштым йомдарен огытыл. Коми-пермяк-влак (шукынжо) тачат шке калыкыштын йӱлаштым жаплат, шочмо йылме дене кутырат да калыкышт нерген моло-влакым палдарат. Ик тыгай еҥ-шамыч коклаште – Анна Кустова.
Коми-пермяк-влак Пермь кундемыште, Киров областьыште, Коми Республикын кечывалвел ужашыштыже, тыгак Одо кундемыште тӱшкан илат. Чылаже 54-55 тӱжем наре еҥым шотлат.
Салам лийже – видза олан
Тау – аттьӧ
Перкан лийже – нянь да сов
Илыш* – олан
Анна Кустован архивше гыч налме фото-влак.