Юл кундем федеральный округын рӱдыжӧ – Нижний Новгород (1990 ий марте Горький лийын) ола. Ола воктене Юл ден Ока кок кугу эҥер йоген каят да ушнат. Сандене Угарманыште юж утларакшым вӱдыжгӧ, а игече мардежан. Кундем мотор пӱртӱс, поян историй да архитектур дене ойыртемалтеш. Угарман мланде дене лишкырак палыме лияш манын, Марий Элысе журналист ушемын еҥже-влак шукерте огыл тушко миен коштынна.
Эҥер гоч «чоҥештен»
Нижний Новгород олаш кайыме корнына кӱчыкшак огыл – 336 меҥге. Ятыр ялым, пасум, олыкым, чодырам эрташ кӱлеш. Ик ялым эртен кудалмеке, 100 метр гыч весе тӱҥалеш, эше 100 метр гыч – кумшо. Шуко тошто, коден кайыме сурт-влак шинчат.
Юл эҥерын шола серыштыже, Нижний Новгород ваштареш Бор ола вераланен. Тудым калыкыште «вийын налме вер» манын ойлат. Амалже – пӱртӱслан, ландшафтлан кӧра. Борышто регенчан курык-влак да шуко пӱнчӧ улыт. Тыште иман пушеҥгын тамжым, пӱртӱсын вийжым шижаш лиеш. Борышто регенчан курыкым шым шеклане, а пӱнчӧ-влак чынжымак шуко кушкыт.
Бор гыч Нижний Новгородыш канат корно дене кайышна. Кӱшыч чылажат изин коеш, лач кумда Юл эҥер эшеат кугун чучын. Лӱдыкшӧ, но мотор, шӱлышым петырыше сӱрет! Канат корнын кужытшо – 3661 метр. Европышто тудо эн кужу канатный корно. Вӱд ӱмбалне 861 метр. Тидлан кӧра 2012 ийыште ты канатный корным рекорд книгаш пуртымо.
Кремль, Чкалов тошкалтыш, «Стрелка»
Мемнам Угарман кундемысе журналист ушемын председательже Андрей Клещев ден журналист, экскурсовод Светлана Кукина вашлийыныт, экскурсийым эртареныт. Андрей Клещевын мутшо почеш, ола шуко туристым сымыстара. Тыште миллион утла еҥ ила, тудо Российысе ик эн кугу олалан шотлалтеш. Каласыман: Угарман кундемысе Тоншай, Тонкин, Воскресенский да Шараҥ районлаште 6 тӱжем наре марий еҥ ила.
С.Кукина манмыла, олам сайын ужаш, тудын шӱлышыжым шижын шукташ ик кече шагал. Экскурсовод мыланна Нижний Новгородын «шӱмжым» – Минин да Пожарскийын площадьше гыч тӱҥалын «Стрелка» марте – ончыктен.
Олан ик эн палыме верже – XVI курымысо Кремль. Архитектур памятник таче кечылан сайын аралалт кодын. Кызыт тушто кундемын правительствыже, законодательный собраний зданий, ятыр памятник ден тоштер улыт. Кремль тора гыч ончымаште эше чот моторын коеш. Тошто йомакысе сӱретым ушештара.
Чкалов тошкалтыш – Сталинград кредалмаште сеҥымашым ончыктышо памятник. Тудым 1949 ийыште чоҥымо. Александровский сад гыч волен, тошкалтыш кремльым да кӱшыл набережныйым ӱлыл набережный дене уша. Кӱшыл ужашыште совет лётчик-испытатель, Угарман кундемын шочшыжо Валерий Чкаловлан памятникым вераҥдыме. Экскурсоводын мутшо почеш кажне турист ты тошкалтышым шотлен вола. Чылаже 560 тошкалтыш. Лудшына-влак, те паленда, шуко олаште Александровский сад уло. Кажныже кӧлан-гынат пӧлеклалтын. Нижний Новгородысо сад – Николай I кугыжан ватыже Александра Фёдоровналан. Тыште кеҥежым поснак чот мотор: йырымваш ужар пушеҥге, тӱрлӧ тӱсан пеледыш, кеҥежымсе эстрадыште оркестр калыкым куандара. Тидлан, каласен кодыман, оксам тӱлыман огыл.
Кажне турист, Нижний Новгородыш толмеке, «Стрелкым» ужшаш. Тиде – Юл ден Ока эҥер-влакын ушнымо верышт. Ончыч тушто судно-шамыч сатум, тӱрлӧ арверым ястареныт. Эн чот сайын «Стрелка» Кремль могыр гыч коеш. Тыште 1896 ийысе ажурный пакгауз-влак – кӱртньӧ конструкций-шамыч – аралалтыныт. Кызыт тушто концерт да выставке зал-влак вераҥыныт. А ончыч пакгауз-влак «Стрелкыште» грузовой портышто лийыныт. Ны вӱдыжгӧ, ны жап конструкцийым пытарен огытыл.
Эше толына
Олаште шуко туныктымо тӧнеж, тӱвыра, историй памятник-влак улыт. Ик кечыште Нижний Новгородын ятыр моторлыкшым ужынна, но эше шукыжым ужын огынал. Сандене олаш эше толаш кумыл уло. Кеҥежым але чевер шыжым…
М.Скобелевын фотожо-влак.