Южно-Сахалинск олам калыкыште кӱчыкын «Южный» манын ойлат. Тыште пӱртӱс мотор, тӱрлӧ калык илымылан кӧра культурат оҥай. Ты сылне вершӧрыштӧ кокымшо ий ешыж дене марий ӱдыр Вероника Семёнова (Шабдарова) ила.
Уста ешын уста шочшыжо
Вероника Шернур район Купсола ялыште шочын-кушкын. Чолга Шабдаровмыт ешым Марий Элыште веле огыл, уло Российыштат палат. Татьяна ден Сергей Шабдаровмыт шым йочам: ныл ӱдыр ден йыгыр изак-шоляк кум эргым – ончен куштеныт. Шке примерышт гоч икшывышт-влакым изинек марий йӱлам шукташ, марий тӱвыранам йӧраташ, пашалан кожмак лияш туныктеныт. Арам огыл «Ача-ава чап» орденын кавалерже улыт. Тылеч посна Шабдаровмыт «Российысе эн сай еш» лӱмым нумалыт. Вероника каласкала:
– Авам Татьяна Эриковна – образованийже дене хореограф, тудо школышто ритмикым туныкта. Ачам Сергей Анатольевич почеламутым возкала, мӱкшым ашна. Ме, икшывышт-влак, изинек чолга да чулым кушкынна. Тӱрлӧ конкурсышто мастарлыкнам ончыктенна. Ешна 2024 ийыште Москошто «Родные-Любимые» еш форумышто лийын. Йыгыр изак-шоляк Илья, Никита ден Алёшам шукын палат, очыни. Нуно тӱрлӧ мероприятийыште чӱчкыдын выступатлат.
Мый МарГУ-м калык художественный культур направленийыште этнокультурный рӱдер-влакым вуйлатыше специальность дене тунем пытаренам. Кызыт педагогике аланыште «Бэби клуб» йочам вияҥдыме рӱдерыште воспитательлан пашам ыштем. Тылеч ончыч тӱрлӧ мероприятийыште вӱдышӧ лийынам. Сахалин областьысе Турупт отрошто илыме годым сӱан, лӱмгече пайрем-влакым, йоча мероприятийым вӱденам, еҥ-влакын йодмышт почеш сценарийым возенам.
Ик вер гыч вес верыш
Вероникан пелашыже – военный врач. Пашалан кӧра Семёновмыт ешлан чӱчкыдын ик верч гыч вес верыш илаш куснаш логалеш.
– Марлан лекмеке, пелашемым Санкт-Петербург гыч Самара кундемыш пашаш кусареныт. Вара мӧҥгеш Санкт-Петербургыш илаш кусненна. Йӱдвел Пальмира гыч Курилысе Футуруп отрош каенна. Тушеч – Южно-Сахалинск олаш. Эн ончыч вер гыч весыш куснымо йыгыжге да неле жаплан чучын. Кызыт ешна тидлан тунем шуын. Илыш умылымаш вашталтеш, улан тунемына. Йочана-влакат ачаштын паша тыгай манын умылат. Индеш ияш Женя ӱдырна да кандаш ияш Артём эргына брейк-данс дене заниматлат, эргына футболла эше модеш. Яра жапыште роликовый коньки дене кошташ, куржталаш йӧратат, – ойла В.Семёнова.
Кок теҥыз авырыман отро
Сахалин отром йӱдвел, эрвел могырым Охотский теҥыз «мушкеш», а кечывалвел да касвел могырым – Японский теҥыз. Охотский теҥыз – йӱштырак, а Японский теҥыз – левырак. Южно-Сахалинск ола гыч эрвел побережьышкат, касвел могырым серышкат логалаш манын, ик семынракак 30 меҥге наре кайыман. Вероника ойла:
– Марий кундемна дене таҥастарымаште Южно-Сахалинскыште кандаш шагат ойыртем уло. Отро гыч шочмо кундемыш кок кечыште миен шуаш лиеш. Кандаш шагат самолёт дене чоҥештыман, вара ик кече поезд дене кудалман.
Южно-Сахалинск – Сахалин кундемын рӱдолаже. Сахалиныш тыгак Курильский отро-влак пурат. Южно-Сахалинск чонемлан лишылрак. Тыште иктат нигуш огеш вашке, кече икшырымын эрта. Кӱкшака верлаште телым поснак сай. Курыкысо ече дене мунчалташ еш дене коштына. Климат вӱдыжгӧ. Астме, бронхит дене орланыше-влаклан тыште ласка.
Кеҥеж мемнан деке варарак, июнь мучаште – июль тӱҥалтыште, веле толеш. Садлан сентябрьыште шокшо игече эше шога. Телым эн шукыжо 20 градус марте южын температуржо вола, но тиде шуэн лиеш. Туге гынат вӱдыжгылан кӧра Марий Эл дене таҥастарымаште теле йӱштыракла чучеш.
Тӱрлӧ кочкыш – тӱрлӧ там
Южно-Сахалинскын историйже поян. Тудо 1882 ийыште шочын. Тушто каторгышто улшо еҥ-влак иленыт. Вара кундем Японийын составыштыже лийын. Сандене ожнысек Южно-Сахалинскыште азиатский культур палдырна.
– Корей, вьетнам, япон кочкыш-влакым шукын йӧратат. Том-ям тайский шӱр, фо бо вьетнам шӱр, кимчи корей кочкыш келшат. Южно-Сахалинскыште лапшам кукса манын ойлат. Ола урем дене икымше гана ошкылмо годым куксам налаш кӱлеш, таче куксам шолтем манын шуко еҥ деч колынам. Мо тиде тыгай палаш шонен, эртен кайыше еҥ деч йодынам. А кукса тыглай лапша улмаш. Ешна дене кажне каныш кечын иктаж-могай ужалыме рӱдерыште тӱрлӧ калыкын кочкышыжым тамлена, – палдарыш марий ӱдыр.
Тыште чылажат шерге
Чыла вере сай лийын огеш керт, мо-гынат кумылым садыгак волта. Южно-Сахалинскыште тиде – ак.
– Тӱрлӧ маркетплейс гыч сатум налам. Но мемнан деке тудо пеш кужу жап толеш. Адакшым тидлан оксам тӱлыман, заказатлыме сатум ом нал гынат, оксам садыгак пуыман. Шӧр сату поснак чот шерге. Марий Эл дене таҥастарымаште йогурт, мутлан, кум пачаш шергырак шога. Кол, креветке, устрице шерге, но Южно-Сахалинскыште нуно свежа улыт. Теҥыз ковыштам, теҥыз виноградым шке поген кертына. Тидыже сай, – ойла Вероника.
В.Семёнован мутшо почеш Сахалин Российын эн кугу отрожлан шотлалтеш гынат, содыки тудо материк огыл. Тыште вес кундемыш каяш самолёт, корабль деч посна огеш лий. Сандене чонлан шыгырракла лучеш. Вероника ок пале, можыч пелашыжым эрла вес кундемыш пашаш колтат. Военныйын, тудын ешыжын илышыже тыгай. Садлан Вероника кажне олаште, ялыште, районышто моторлыкым ужаш тунемеш, шуко пален налаш тырша. Вет кажне кундем, илышгорнышто вашлиялтше кажне еҥ чоным пойдарат.