Российыште ятыр еҥын инсульт лиеш, нунын кокла гыч шукын инвалидыш савырнат, колат.
Инсульт нерген мом палыман?
Инсульт – вуйдорыкышто вӱр коштмын пужлымыжо – лийме нерген ойлымо годым амалже-влак коклаште шошым да кеҥежым пакчаште да садыште пашам ыштымымат палемдыман. Вет илалше еҥ-влак тушто шкем чаманыде да каналташ жапым ойырыде тыршат. Ты чер да туддеч шкем аралыме нерген Регионысо сосудистый рӱдерым вуйлатыше Александр Бородин радамла.
– Идалыкыште инсульт лийме 460 000 у случай палдырна.
– 25% еҥын инсульт уэш лиеш.
– 17,5% еҥ пӱсӧ период годым кола.
– 31% черлыеҥ инсульт деч вара шкенжым ончен ок керт.
– 20% еҥ шке гыч ошкеден ок сеҥе.
Инсультым кок тӱшкалан шелыт:
– Ишемический инсульт годым вуйдорыкысо ик вӱргорнышто тромб лиймылан кӧра вӱр коштмым чарна. Симптом-влак палдырнымеке, 4,5 шагат жапыште эмлаш тӱҥалаш гын, организмлан экшык начаррак логалеш. Тромболический терапийым эртарымылан кӧра вӱргорнышто вӱр уэш кошташ тӱҥалеш, да вуйдорыкысо тканьлан эҥгек утыжым ок ышталт. 4,5 шагат деч утларак эрта гын, тромб «пеҥгыдемеш», варажым тудым шулыктараш ок лий. Но ты жап эртыме деч варат черлыеҥ стационарыш логалеш гын, Регионысо сосудистый рӱдерыште тромбым хирургический йӧн дене кораҥдат.
Геморрагический инсульт годым вуйдорыкыш мийыше артерий кӱрлеш. Вӱр вуйдорыкысо тканьыш йоген лектеш да тушко шыҥен пура, воктенысе тканьлаштат погынен шинчеш. Давлений кугулан кӧра вуйдорыкысо ткань начарын пашам ышта.
Вуйдорыкысо инсульт кузе палдырна:
- пел могыр шӱргӧ «волен кая»;
- кид-йол тӱҥеш, ӱнар уке гай чучеш;
- кенеташте шинча начарын ужаш тӱҥалеш;
- вуй чот коршта;
- вуй пӧрдеш;
- кутырен огыда керт.
Мом ыштыман?
- Жапым шуйкалыде, вашкеполышым ӱжыктыман. Йыҥгыртыме годым инсульт лийын кертме нерген увертарыза, симптом-влакым да кунам лиймым ойлыза.
- Черлыеҥым пыштыза, йӧнанрак – пыртак пел могырыш савыралаш да вуйжым (30 градуслан) нӧлталаш. Шӱм нӧлта але укшинчыкта гын, вуйжым пел могырыш савырыман, уке гын укшинчыш кукшылогарыш каен кертеш.
- Черлыеҥлан шӱлашыже каньыле лийшаш. Вургемысе полдышым мучыштарыза, ӱштым, галстукым лушкыдемдыза, окнам почса. Умшаште пӱй протезше уло гын, кораҥдыза.
- Лиеш гын, давленийжым висыза да показательым возен кодыза.
- Вашкеполыш толын шумеш, черлыеҥым эскеренак шогыза, варажым врачлан симптом-влак кунам тӱҥалме, хронический чер-влак да могай эмым йӱмыж нерген палдарыза. Моло врачын возен пуымо заключениян документ-влакым ямдылыза – тиде медик-влаклан жапым аныклашышт полша.
- 15-20 минут эртымек,е черын палыже-влак йомыт гынат, вашкеполыш деч ида отказатлалт.
Профилактике
- Гипертоний терапий нерген мондыман огыл – вӱргорнысо давленийым нормышто кучаш полшышо эмым йӱман.
- Уда койыш деч утлыман.
- Витаминлан да организмлан кӱлеш веществалан поян кочкышым кочман. Давленийым волташ да вӱргорным лывыргым ышташ полшышо кочкышым: олмам, грильыште кӱктымӧ пакчасаскам, ковышта салатым, изирак жирностян шӧр-торык кочкышым, фруктым – кочман. Чипсым, маргариным, когыльым, фастфудым рацион гыч кораҥдыман.
- Шукырак тарванылза. Йолын коштса але сад-пакчаште кертме сомылым ыштыза. Арняште 2,5 шагат куштылгырак тренировкым але 1 шагатат 15 минуташ шуко тарванылман занятийлам эртарыза.
- Кап нелытым шотыш кондыза. 50 ийым эртымеке, инсульт лийын кертме лӱдыкшӧ икмыняр пачаш кугемеш, садлан тидын шотышто поснак тӱткӧ лийман.
- Атеросклероз да гиперхолестеринемийым чактарыман. Насыщенный коян да холестеринан кочкышым: майонезым, маргариным, коптитлыме да жаритлыме кочкышым, фастфудым – ида коч.
Тромб лийме деч аралалтса:
- Профилактике семын врачын возен пуымыж почеш аспириным йӱза, тудо вӱр нугыдемме деч полша.
- Капыште вӱр сайын коштшо манын, спорт дене таҥлалтса, диетым кучыза. Тренировко-влак шӱмысӧ чогашылым пеҥгыдемдат, вӱрлан нугыдемаш огыт пу.
- Тромб деч профилактике семын ужар чай, тунец, вишне пайдалылан шотлалтыт.
- Вӱрыштӧ сакыр мыняр улмым терген шогыза.
- Стресс деч утлыза. Хронический стресс ишемий лийын кертме лӱдыкшым шым пачаш кугемда. Тӱрлӧ вере лияш тыршыза, каныза, организмым лыпландарыше средства-влак дене пайдаланыза. Стресс организмыште адреналин ден норадреналиным шукемда, нунышт давленийым кугемдат, да вӱргорным аҥысыремдат.
Инсульт деч вторичный профилактикым эртарыза – инсульт уэш лийын кертмым медикамент да моло йӧн дене чактарыза.
Терапевт але кардиолог дене тергалтме почеш давленийым нормышто кучаш полшышо средства-влакым эре йӱман: вӱрым вишкыдемдыше антикоагулянтым да тромб налме деч полшышо антиагрегант-влакым.