Шукерте огыл республикыштына Финн-угор йоча ден самырык-влакын тӱнямбал слётышт эртаралте. Тудо молгунамсе семынак Российын тӱрлӧ регионжо гыч марий, татар, мордва, коми, карел, ижор да финн-угор тӱшкаш пурышо моло калык-влакын шочшыштым чумырен.
Нунын коклаште карел рвезе Ян Озолин ыле. Тылеч ончыч Ян слётыш участник семын икмыняр гана толын гын, тений тудлан 3-шо отрядым вуйлаташ ӱшаненыт.
Шочмо кундемже – эпосышто
Я.Озолин – Карелийын йӱдвел ужашыштыже верланыше Калевала посёлко гыч. Петрозаводск оласе ик университетыште инженер-строительлан тунемеш, кумшо курсышто. Тылеч посна тӱрлӧ калык ансамбльыште мастарлыкшым тапта. Рвезе – «Тойва» («Надежда») ансамбльын участникше. Шочмо кундемже нерген тыгерак каласкалыш:
– Шочмо веремын лӱмжӧ кумдан чапланыше карел-финн «Калевала» поэтический эпос дене кылдалтын. Ончыч посёлкынан лӱмжӧ «Ухта» лийын, но 1960-шо ийлаште Калевала лӱмым пуэныт. Мемнан дене эн шуко руным мумылан кӧра тудын лӱмжым вашталтеныт.
Руным почеламут сынан калык шоктымаш маныт. Тудым карел-финн эпосын тӱҥжылан налыныт. Руным кантеле (вич струнан изирак калык семӱзгар) почеш шоктен мурат. Тыгай произведенийым икмыняр кече мурыман, чот кужу улыт. Тидын шотышто кундемыштына ик историйым шарналтат: финн эмлызе карел-влакын тӱрлӧ руныштым возаш шонен, южо музыканчылан кум кече дене тудым шоктыктен. А ик ялыште «Сампо» («Юзо вакш» – карел-финн эпосын ик эн тӱҥ юзо арверже. Тудо ложашым веле огыл, тыгак шинчал ден шӧртньым йоҥыштен) нерген руным колмеке, нуно чылан ик эпослан шотлалтмыштым пеҥгыдемден, – каласкала Ян.
Карелийым тыгак ер-влакын тӱняшт, маныт. Янын ойлымыж почеш, тушто ер кажне гаяк йолтошкалтышыште верланен, садлан шукыштын лӱмыштат уке. Ер вӱд чот ару да вошткойшо, палемда рвезе.
Йылме икте – ойыртем кумыт
Рвезын ойлымыж почеш, Карелийыште кум тӱрлӧ карел диалект дене мутланат. Тӱҥ карел йылме финн йылме дене ик семынрак йоҥга гын, йӱдвел карел, мутлан, кечывалвел карелын мом кутырымыжым пеш огешат умыло.
– Мый тӱҥ карел йылме дене мутланем. Коча-ковамат йылмым сайын паленыт да шке коклаштышт, пошкудо-влак дене тудын дене кутыреныт.
Чаманен каласыман, кызыт ятыр самырык еҥ шочмо йылмыжым огеш пале. Утларакшым яллаште илыше кугурак ийготан еҥ-шамыч веле тудын дене кутырат. А йылмым палыдымаш калыкын моло уто-ситыдымашыжлан вияҥаш йӧным ышта. Тидланак кӧра, очыни, карел калык шке йӱлаже, ыштыш-кучемже деч изишак торлен.
Мемнан дене Калевалаште эше калык пайрем, йӱла кеч-изиш да шукталтеш. Теве, мутлан, Ухтасе карел-влакын кечыштым кумдан палемдена. Тыгодым кантеле почеш шоктымо тӱрлӧ мурым мурена, калык модыш дене модына, – ойла карел рвезе.
Йӱдвел да кечывалвел карел-влакын калык вургемыштат ойыртемалтше. Кечывал карел-шамычын чиемыштышт тӱрлӧ узор, тӱс утларак палдырнат.
«Веҥылан когыльо» да молат…
Я.Озолин кантеле дене изинек шокта. Кокымшо классыште тунеммыж годым рвезым музыкальный школыш пуэныт. Садлан рвезе музыклан моткоч шӱман. Карел-влакын ик эн весела да калык коклаште кумдан палыме мурыштлан «Ruskei neičyt» (Красная але рыжая девица манын кусаралтеш) шотлалтеш. Тудлан моткоч шуко аранжировкымат келыштареныт, клипымат войзеныт.
– Йӱдвел да кечывалвел карел-шамычын мурышт да куштымашыштат ойыртемалтыт. Тӱҥ шотышто карел-влак ныжылгырак мурым йӧратат, куштымышт годымат утыжым огыт тӧрштыл, а коштыт. Карел йылме дене «Oma Mua» («Родная земля») газет 1990 ий годсек лектеш. Тушто калыкнан илышыж нерген тӱрлӧ материал савыкталтеш. А калык кочкышым утларакше шоҥгыеҥ-влак веле ямдылат. Тыгак национальный кухньылан тӱткышым ойырышо рестораныште тамлаш лиеш. Карел-влакын «Веҥылан когыльо», «Улитке» когыльышт еҥ коклаште палыме улыт. Тудым уржа ложаш гыч ямдылат, а кӧргыжлан тӱрлӧ шӱрашым кучылтыт.
Национальный емыжна – морошка. Тудым вес семынже эше кугыжан емыж маныт. Пайрем ӱстембалне чӱчкыдын морошкым ужаш лиеш. Ты емыж лач Карелийыште веле шочеш, – палдара Я.Озолин.
Эпосышто ойлалтеш: икымше кантеле семӱзгарым кугу нужголын умшаж гыч ыштеныт. Тудо вич кылан лийын. Кызыт карел-шамыч шукыж годым 37 кылан кантеле дене шоктат.
Ян Озолин дене мутланыме годым шижалте: тудо шке калыкшын йӱлажым, тӱвыражым пагала да жапла. Ойлымыж почеш, тидлан Финн-угор йоча ден самырык-влакын тӱнямбал слётышт кугу амалым ыштен. Тугеже карел-влаклан йывыртыман, калыкын ончыкылыкшылан да илышыжлан самырык рвезе у вийым да шӱлышым пуртен кертеш. А тидыже калык йӱлам, тӱвырам, йылмым пойдараш да шуяш полша.