Кызыт тулык да ача-ава попечений деч посна кодшо йоча-влаклан Медведево район Лӱльпан рӱдер 35 икшывылан мӧҥгӧ лийын. Тыште ӱдыр-рвезе-влаклан у ешым муаш, шочмо ешыштышт илыш ситуаций сай могырыш вашталтыт гын, ача-авашт деке пӧртылаш полшат, тылеч посна мастарлыкым шуараш, кугыеҥ илышлан ямдылалташ йӧным пуат.
Рӱдер 1937 ий годсек пашам ышта. Кызыт тудын директоржо – чолга ӱдырамаш Надежда Северьяновна Петухова. Рӱдерысе илыш да моло нерген лач тудын дене мутланышна.
Надежда Северьяновна рӱдерыште 2019 ий годсек – директор, а тылеч ончыч ятыр ий тыштак завуч пашам шуктен.
– 2024 ийыште Лӱльпан рӱдерыш Йошкар-Оласе Йочапӧртым ушымо. Ынде, ийготым шотыш налын, кок пӧлка пашам ышта. Йочапӧртыштӧ 4 ияш марте ӱдыр-рвезе-влак улыт. Ӱмаште тушто 52 йочам обслуживатлыме, тений – 51 икшывым. Кызыт 7 ияш марте 14 йочам ончена. Тушеч кокытшо Лӱльпан рӱдерыште, а молышт Йочапӧртыштӧ воспитатлалтыт. 33 йоча школыш коштеш, кок икшыве – йочасадыш. Лӱльпан рӱдерыште ача-ава попечений деч посна кодшо йоча-влак утларакшым улыт гын, йочапӧртыш шагал огыл икшыве кум могырысо ойпидыш почеш логалеш. Илышыште тӱрлыжат лиеда, ме чылан айдеме улына да тидым умылена. Ойпидыш почеш, ме йочам кум тылзылан шкенан деке налына. Тиде жапыште ача ден ава илышыштым шотыш кондышаш улыт, – палдарыш Н.Петухова.
– Икшывым ончаш налме шотышто рӱдерыш шке толман?
– Уке. Марий Элысе Паша да социальный аралтыш министерствын опеке да попечительстве пӧлкаж гоч чыла ышталтеш. Лач йочам шочмо ешышкыже пӧртылтымӧ годым опеке органын огыл, а судын решенийже кӱлеш.
Еш тулык але ача-ава попечений деч посна кодшо йоча-влак нерген данный банкым онча. Чонлан келшыше икшывым ужмеке, Паша да социальный аралтыш министерстве направлений дене мемнан деке колта.
– Йочам шке ешыш налаш кумылан-влак шукын улыт?
– Утларакшым Йошкар-Оласе Йочапӧрт гыч налыт. Ӱмаште 36 ньогам ешыш пуымо. Лӱльпан рӱдер гыч 2025 ийыште кум йочам шке ешышкыже пӧртылтымӧ, индеш йочам приёмный ешыш налыныт.
– Могай амаллан кӧра ӱдыр-рвезе-влак рӱдерышкыда логалыт?
– Ты аланыште 40 ий пашам ыштем. Сандене пеҥгыдын ойлен кертам: эн тӱҥ амал – ача-аван аракам йӱмышт. Кочывӱд еш илышым пужа, йоча тыгай ешыште орлана. Улыт тыгай ешат, кунам йочам рӱдерыш кондымеке, шкеныштым кидыш налыт, эмлалташ тыршат да тидым ыштен кертыт. Тунам еш икшывыжым пӧртылта. Чаманаш логалеш, жап эртымеке, угыч ты аярлан шӱмаҥше-влакат улыт. Тунам опеке орган адакат йочам тыгай еш гыч поген налеш.
– Кочывӱдым йӱаш йӧратыше ешыште шочшо да кушшо икшыве могай?
– Пеш сай, поро да чолга йоча-влак улыт. Конешне, икшыве, ятыр ий тыгай ешыште кушмеке, уда койышланат тунемеш. Мутлан, кочмо шумо годым шолышташат тореш огыл. Подростко годым вара шкежат подылаш тӱҥалеш. Йоча титакан огыл, кугыеҥ-влак тидлан вуйын шогат. Мыйын шонымаште, тыгай еш гыч йоча рӱдерышкына ондакрак логалеш гын, тудлан сай веле лиеш. Тыште ме тудым илышлан ямдылена, мастарлыкшым вияҥдена, илышыште вержым муаш полшена. Каласыман, йочана-влак пеш шыма улыт. Эрдене коридор дене кает – вашлиялтше кажне ньога тыйым ӧндалеш. Нуно ӱдырамаш воспитательым ава, а пӧръеҥ воспитательым ача маныт. Ме тидлан туныктен огынал. Шке гыч тыге ойлат.
– Тулык, ача-ава попечений деч посна кодшо йоча дене пашам ышташ, кылым муаш неле?
– 1983 ийыште Лӱльпан рӱдерыш воспитательлан пашаш пуренам. Тунам пашам ышташ неле огыл, но вестӱрлыла чучын. Йочамат, ача-авамат чаманенам. Жап эртымеке, опыт погынымо дене шонымашем вашталтын. Да, южо кугыеҥым чынжымак чаманет, но ответсвенный огыл койышымат шуко гана ужынам.
Рӱдерышкына подростко-влакым кондат. Шукышт ынешт тунем. Южгунам нунын ӱмбак урокым тунемат уке манын кычкырал колтымат шуэш. Но тунам а кӧ нуным туныктен манын шоналтет да чаманет. Тыгай икшывылан тунеммашын кӱлешлыкшым умылтараш неле. Нунылан шонен, кажне мутым вискален манме гаяк ойлыман.
Пример шотеш ик случайым ойлем: кок ий ончыч ик йоча мый декем «Надежда Северьяновна, лиеш мый урокыш ом кай» йодын толын. А мый вуйым кумык сакен пашам ыштенам. Да тудлан, «тугеже ит кай…тылатак неле лиеш» манын вашештенам. А эрге «ит кай» мутым веле колын. Шке титакан улам.
– Мыняр пашаеҥ тырша?
– Кызыт шагал: кок пӧлкалан 97 пашаеҥ, шукынжо обслуживающий персонал. Йочапӧртыштӧ индеш воспитатель, ик кугурак воспитатель да дефектолог тыршат, а Лӱльпан рӱдерыште – латкок воспитатель, физкультур дене инструктор, логопед, ешартыш образованийым пуышо кок педагог. Мыланна психолог, социальный педагог-влак кӱлыт. Воспитатель арняште 30 шагат пашам ышта. Пашадарат сай.
Коллективна уста, ушан да моткоч сай, но кугурак ийготан. Сандене самырык специалист-влакым уло кумылын вучена. Рӱдерышкына у шӱлышым пурташ кӱлеш. Кажне ийын Оршанке педколледжыш, Марий кугыжаныш университетыш педагог кӱлмӧ нерген серышым возем. Но пашаш огыт тол.
– Рӱдерыште йоча-влакым кугыеҥ илышлан кузе ямдыледа?
– Социально адаптационный пачерна-влак улыт. Тушто кок йоча кум арня але тылзе утла шке семын ила. Ме номинальный оксам пуэна. Ты окса дене икшыве кӱлеш сатум шкаланже налеш. Сатум шке конден пуэна. Йоча пачерысе кухньышто шкаланже кочкаш шолта, пачержым эрыкта, кӱштымӧ деч посна малаш возеш да кынелеш, школыш шке погынен кая.
– Рӱдерыште йоча-влак мом ыштылыт?
– Воспитанникна-шамыч моткоч уста улыт. Рӱдерыштына тӱрлӧ кружок пашам ышта. Ӱдыр-рвезе-влак мурашат, кидпашаланат уста улыт. Спорт дене кылым кучат. Тӱрлӧ конкурсышто мастарлыкыштым ончыктат да сеҥыше радамыш лектыт. Шахмат дене командына виян. 2020 ийыште Лӱльпан гыч участник-влак Сочиште эртаралтше шахмат дене турнирыште икымше верым налыныт ыле. Тений Сочиш угыч каяш шонена, йоча-влак тидлан кыртмен ямдылалтыт.
Лӱльпан рӱдерыште лийме годым теве мо ӧрыктарыш: йоча-влак чылан шыргыжше коштыт. Нунын дене мутланымеке, илышым йӧратымыштым ужат. Нуно иктыланат огыт сыре, иктымат огыт вурсо. Изирак йоча-влак рӱдерыште сай, тыште поро воспитатель-влак улыт манын палемдат, но тыгодым мӧҥгышкышт кайымышт шумышт нергенат ойлат. Подростко-шамы, изишак ӧрынрак вашештат. Теве Медведево посёлко гыч Даша рӱдерыш шукерте огыл толын. Тыште сай да ласка манеш. Рӱдерын выпускникше-влакат тышке унала толын каят. Выпускник-влак дене кугешнат. Рӱдерыште илышыште шкеныштым мушо чолга ӱдыр-рвезе-влаклан пӧлеклалтше «Каждый может быть успешным» выставке уло. Кажне воспитанник нерген Надежда Северьяновна куанен каласкала.
И.Александрован фотожо-влак.